Conclusie
PROCUREUR-GENERAAL
BIJ DE
HOGE RAAD DER NEDERLANDEN
Nummer23/04521
Zitting12 juli 2024 (bij vervroeging)
CONCLUSIE
E.B. Rank-Berenschot
In de zaak
[de vrouw],
verzoekster tot cassatie,
hierna:
de vrouw,
de vrouw,
advocaat: mr. J.H.M. van Swaaij
tegen
[de zoon],
verweerder in cassatie,
hierna:
de zoon,
de zoon,
advocaat: mr. J.P. van den Berg
en
[de moeder],
belanghebbende,
hierna:
de moeder,
de moeder,
geen verweer
1.Inleiding en samenvatting
Deze zaak gaat over het belanghebbende-begrip in een procedure tot gerechtelijke vaststelling van het ouderschap (art. 1:207 BW Pro). In eerste aanleg heeft de zoon de vaststelling van het ouderschap van de aangewezen (inmiddels overleden) vader verzocht. Dit verzoek is door de rechtbank toegewezen. De vrouw is echtgenote/geregistreerd partner, tevens erfgenaam, van de aangewezen vader. Zij is in het door haar ingestelde hoger beroep niet-ontvankelijk verklaard, omdat zij geen belanghebbende is in de zin van art. 798 Rv Pro. Tegen dit oordeel van het hof komt de vrouw in cassatie op. Mijns inziens is het cassatiemiddel tevergeefs voorgesteld.
2.Feiten en procesverloop
2.1
In cassatie kan van de volgende feiten worden uitgegaan: [1]
(i) De moeder en [de man] (hierna:
de man) hebben een affectieve relatie met elkaar gehad. Zij hebben van augustus 1989 tot juli 1992 met elkaar samengewoond.
de man) hebben een affectieve relatie met elkaar gehad. Zij hebben van augustus 1989 tot juli 1992 met elkaar samengewoond.
(ii) De zoon, geboren op [geboortedatum] 1990, is een zoon van de moeder. De zoon is niet erkend door de man of door een ander.
(iii) De man is op […] 2022 overleden.
(iv) Ten tijde van zijn overlijden had de man een geregistreerd partnerschap/huwelijk met de vrouw.
(v) De vrouw is erfgenaam van de man. [2]
2.2
Bij verzoekschrift tot vaststelling vaderschap ex art 1:207 BW Pro van 25 oktober 2022 heeft de zoon de rechtbank Oost-Brabant verzocht om het vaderschap van de man ten aanzien van de zoon vast te stellen.
2.3
In deze procedure heeft de rechtbank de vrouw niet als belanghebbende aangemerkt en haar dus ook niet de gelegenheid geboden een verweerschrift in te dienen. [3]
2.4
Bij beschikking van 2 maart 2023 [4] heeft de rechtbank vastgesteld dat de man de vader is van de zoon.
2.5
De vrouw is van deze beschikking in hoger beroep gekomen met het verzoek deze te vernietigen en, opnieuw rechtdoende, het verzoek tot vaststelling van het vaderschap alsnog af te wijzen, dan wel te bepalen dat de familieband tussen de zoon en de man door middel van een DNA-onderzoek wordt vastgesteld.
2.6
De zoon en de moeder hebben verweer gevoerd en verzocht de vrouw niet-ontvankelijk te verklaren in het hoger beroep, dan wel het beroep af te wijzen. Zij hebben voorts een akte van uitlating over de ontvankelijkheid van appellante genomen.
2.7
De mondelinge behandeling heeft plaatsgevonden op 1 augustus 2023. Zijdens de vrouw is een pleitnotitie overgelegd.
2.8
Bij beschikking van 24 augustus 2023 [5] heeft het hof ’s-Hertogenbosch de vrouw niet-ontvankelijk verklaard in haar hoger beroep. Het heeft daartoe vooropgesteld dat in een zaak als deze op grond van art. 806 lid 1 Rv Pro slechts hoger beroep kan worden ingesteld door de verzoeker en door belanghebbenden als bedoeld in art. 798 lid 1 Rv Pro (rov. 5.2). Het hof heeft vastgesteld de vrouw in haar hoedanigheid van erfgenaam in het Procesreglement overige Boek 1-zaken (juli 2023) niet als belanghebbende wordt aangemerkt. Voorts heeft het hof overwogen dat de vrouw, gezien het karakter van de procedure tot gerechtelijk vaststellen van het vaderschap, met het door haar gestelde financieel belang geen rechtstreeks, maar slechts een afgeleid belang heeft bij het verzoek van de zoon. Volgens het hof kan de vrouw daarom niet worden aangemerkt als belanghebbende in de zin van art. 798 Rv Pro, hetgeen meebrengt dat zij geen hoger beroep kan instellen (rov. 5.5).
2.9
Op 22 november 2023 heeft de vrouw (tijdig) cassatieberoep ingesteld. De zoon heeft verweer gevoerd met conclusie tot verwerping van het cassatieberoep. De moeder heeft geen verweer gevoerd.
3.Juridisch kader
3.1
Het middel bestrijdt vanuit verschillende invalshoeken het oordeel van het hof dat de vrouw niet kan worden aangemerkt als belanghebbende in de procedure op het verzoek van de zoon tot vaststelling van het ouderschap als bedoeld in art. 1:207 lid 1 BW Pro.
3.2
Alvorens de klachten te bespreken, geef ik eerst een schets van het juridisch kader.
Vaststelling van het ouderschap (art. 1:207 BW Pro)
3.3
Art. 1:207 lid 1 BW Pro bepaalt dat het ouderschap van een persoon, ook indien deze is overleden, door de rechtbank kan worden vastgesteld op de grond dat deze persoon de verwekker is van het kind of op de grond dat deze als levensgezel van de moeder heeft ingestemd met een daad die de verwekking van het kind tot gevolg kan hebben gehad. [6] De gerechtelijke vaststelling van het ouderschap kan volgens de regering worden beschouwd als een laatste mogelijkheid om tussen ouder en kind een afstammingsband tot stand te brengen in het geval dat de verwekker of instemmende levensgezel niet wil of – bijvoorbeeld door overlijden – niet kan erkennen. [7]
3.4
Als gevolg van een gerechtelijke vaststelling van het ouderschap komen de aangewezen ouder en het kind in een familierechtelijke betrekking tot elkaar te staan (art. 1:197 BW Pro). Dit heeft gevolgen op het gebied van onder andere naam (art. 1:5 BW Pro), gezag (art. 1:251 e.v. BW), onderhoud (art. 1:392 BW Pro), aansprakelijkheid (art. 6:108 BW Pro), nationaliteit (art. 3 RWN Pro) en erfrecht. In dat laatste verband valt te denken aan de positie van erfgenaam bij versterf (art. 4:10 lid 3 BW Pro), legitimaris (art. 4:63 lid 2 BW Pro) en somgerechtigde (art. 4:35 en Pro 4:36 BW). [8] Volgens de regering zullen in de praktijk met name de vermogensrechtelijke gevolgen van belang zijn. De memorie van toelichting (bij de oorspronkelijke tekst) vermeldt: [9]
“De gerechtelijke vaststelling van het vaderschap heeft vrijwel dezelfde gevolgen als een erkenning. In de praktijk zullen vooral de vermogensrechtelijke gevolgen van belang zijn. Het gaat dan om:
a. de wederzijdse onderhoudsplicht tussen vader en kind;
b. erfrechtelijke aanspraken; het kind heeft dezelfde erfrechtelijke aanspraken als andere kinderen jegens zijn vader; omgekeerd heeft de vader de aan het vaderschap te ontlenen erfrechtelijke aanspraken jegens zijn overleden kind.”
De Staatssecretaris heeft onder ogen gezien dat er nadelige effecten voor andere kinderen van de vader zullen zijn, bijvoorbeeld dat zij diens nalatenschap moeten delen met het niet-erkende kind: [10]
“In de afweging van de belangen van de betrokkenen in dit geheel, prevaleren mijns inziens de belangen van het niet-erkende kind. Dit kind heeft in principe aanspraak op vestiging van deze familierechtelijke betrekking.”
3.5
De gerechtelijke vaststelling van het ouderschap werkt terug tot het moment van de geboorte van het kind (art. 1:207 lid 5 BW Pro). [11] Ter bescherming van de belangen van derden en uit een oogpunt van rechtszekerheid zijn aan de terugwerkende kracht echter twee beperkingen gesteld. [12] In de eerste plaats worden te goeder trouw door derden verkregen rechten door de vaststelling niet geschaad (lid 5, tweede volzin). Voorts ontstaat geen verplichting tot teruggave van vermogensrechtelijke voordelen, voor zover degene die hen heeft genoten ten tijde van het doen van het verzoek daardoor niet was gebaat (lid 5, derde volzin).
3.6
Uw Raad heeft in het arrest van 19 februari 2010 inzake
Notaris P.geoordeeld dat onder ‘derden’ in de zin van lid 5, tweede volzin, niet mede zijn begrepen degenen die (reeds) voor de vaststelling als erfgenaam golden, en ook niet hun rechtsopvolgers onder algemene titel. Volgens uw Raad zou een andere opvatting immers onverenigbaar zijn met de door het scheppen van de mogelijkheid van gerechtelijke vaststelling nagestreefde gelijkstelling, met name ook in erfrechtelijk opzicht, van kinderen die binnen huwelijk en kinderen die buiten het huwelijk zijn geboren. [13]
Notaris P.geoordeeld dat onder ‘derden’ in de zin van lid 5, tweede volzin, niet mede zijn begrepen degenen die (reeds) voor de vaststelling als erfgenaam golden, en ook niet hun rechtsopvolgers onder algemene titel. Volgens uw Raad zou een andere opvatting immers onverenigbaar zijn met de door het scheppen van de mogelijkheid van gerechtelijke vaststelling nagestreefde gelijkstelling, met name ook in erfrechtelijk opzicht, van kinderen die binnen huwelijk en kinderen die buiten het huwelijk zijn geboren. [13]
3.7
Het gevolg is dat het kind bij postume vaststelling van het ouderschap met terugwerkende kracht een goederenrechtelijke aanspraak kan verkrijgen. Indien het met de andere kinderen mede-erfgenaam wordt, kan dit voor de erkende kinderen verlies van eigendom tot gevolg hebben. Het kind kan, als erfgenaam uit de eerste parentele (art. 4:10 lid Pro 1, aanhef en sub a, BW), versterferfgenamen uit een lagere parentele zelfs geheel verdringen en het recht verkrijgen om de
hereditatis petitioin te stellen (art. 4:183 BW Pro). [14] Is er een testament dat een erfstelling inhoudt en wordt het kind slechts legitimaris, dan kan het kind door uitoefening van zijn wilsrecht een vordering verkrijgen op de gezamenlijke erfgenamen dan wel de als erfgenaam achtergelaten echtgenoot van de erflater (art. 4:79 en Pro 4:80 BW). [15]
hereditatis petitioin te stellen (art. 4:183 BW Pro). [14] Is er een testament dat een erfstelling inhoudt en wordt het kind slechts legitimaris, dan kan het kind door uitoefening van zijn wilsrecht een vordering verkrijgen op de gezamenlijke erfgenamen dan wel de als erfgenaam achtergelaten echtgenoot van de erflater (art. 4:79 en Pro 4:80 BW). [15]
3.8
Over de potentiële nadelige gevolgen voor andere betrokkenen heeft de Hoge Raad in het
Notaris P.-arrest overwogen:
Notaris P.-arrest overwogen:
“3.3.6. Zoals ook blijkt uit de hiervoor in 3.3.2 en 3.3.3 weergegeven passages uit de kamerstukken, heeft de wetgever onder ogen gezien dat de in art. 1:207 neergelegde Pro regeling inzake de gerechtelijke vaststelling van het vaderschap, met name als gevolg van het feit dat deze terugwerkt tot de geboorte van het kind, nadelige effecten, waaronder – ingeval de man ten tijde van de vaststelling niet meer in leven is – verlies van eigendom, kan hebben voor andere betrokkenen, in het bijzonder andere (wel erkende) kinderen. Welbewust heeft hij het belang van het ‘onwettige’ kind en het algemene belang bij opheffing van het discriminatoire onderscheid tussen ‘wettige’ en ‘onwettige’ kinderen laten prevaleren boven de belangen en rechten van die andere betrokkenen, zij het niet ten volle. Te goeder trouw door derden verkregen rechten blijven immers onaangetast, terwijl voorts vermogensrechtelijke voordelen niet behoeven te worden teruggegeven, voor zover degene die deze heeft genoten ten tijde van het doen van het verzoek tot gerechtelijke vaststelling daardoor niet was gebaat. Met deze beide in de wet voorziene inperkingen van de terugwerkende kracht is voldaan aan de voorwaarden waaronder ontneming van eigendom ingevolge art. 1 Eerste Pro Protocol EVRM is toegestaan, ook voor het geval de nalatenschap is opengevallen voordat de wet van 24 december 1997 in werking trad.”
3.9
De kring van personen die een verzoek tot gerechtelijke vaststelling van het ouderschap kunnen doen, is beperkt. [16] Een verzoek kan uitsluitend worden gedaan door de moeder (zolang het kind de leeftijd van zestien jaar niet heeft bereikt) en door het (minder- of meerderjarige) kind (art. 1:207 lid Pro 1, aanhef en sub a en b, BW). [17] Anders dan ten aanzien van de moeder het geval is (lid 3), geldt voor het kind geen termijn.
3.1
De verwekker kan geen verzoek doen tot gerechtelijke vaststelling. [18] In de wetsgeschiedenis wordt erop gewezen dat voor hem de weg openstaat van de erkenning, zonodig via vervangende toestemming van de rechtbank (art. 1:204 lid 3 BW Pro). [19] In de literatuur wordt opgemerkt dat nu bij gerechtelijke vaststelling van het ouderschap geen ruimte is voor een belangenafweging [20] , de mogelijkheid van gerechtelijke vaststelling op verzoek van de verwekker onwenselijke gevolgen zou kunnen hebben. [21]
3.11
Ook in aanverwante regelingen is de kring van verzoekers beperkt. Een voorbeeld vormt de ontkenning van het van rechtswege door huwelijk of geregistreerd partnerschap ontstane vaderschap (art. 1:200 BW Pro). Vaderschap kan slechts worden ontkend door de vader, de moeder of door het kind zelf. De verwekker en de instemmende levensgezel hebben niet de mogelijkheid om ontkenning van het juridisch vaderschap te verzoeken. De rechtvaardiging hiervan wordt wel gevonden in het beschermenswaardig belang van de integriteit van en de rust in het gezin. [22]
3.12
In de onderhavige procedure heeft het kind (in casu: de zoon) om gerechtelijke vaststelling van het vaderschap verzocht. In cassatie draait het, als gezegd, om de vraag of de weduwe tevens erfgenaam van de aangewezen vader (in casu: de vrouw) kan worden aangemerkt als belanghebbende in de procedure over dit verzoek.
Het begrip ‘belanghebbende’ (art. 798 lid Pro 1, eerste volzin, Rv)
3.13
Het begrip ‘belanghebbende’ is in de algemene regeling van de verzoekschriftprocedure (art. 261-291 Rv) niet gedefinieerd. Nadere bepaling van het belanghebbende-begrip is overgelaten aan de rechter. [23] Volgens vaste rechtspraak van uw Raad moet het antwoord op de vraag of iemand als belanghebbende kan worden aangemerkt, worden afgeleid uit de aard van de procedure en de daarmee verband houdende wetsbepalingen. Daarbij zal een rol spelen in hoeverre iemand door de uitkomst van de desbetreffende procedure zodanig in een eigen belang kan worden getroffen dat deze daarin behoort te mogen opkomen ter bescherming van dat belang of in hoeverre deze anderszins zo nauw betrokken is of is geweest bij het onderwerp dat in de procedure wordt behandeld, dat daarin een belang is gelegen om in de procedure te verschijnen. [24]
3.14
Voor zaken betreffende het personen- en familierecht (in andere zaken dan scheidingszaken) geeft art. 798 lid Pro 1, eerste volzin, Rv een van de algemene regeling afwijkend voorschrift:
“Voor de toepassing van deze afdeling wordt onder belanghebbende verstaan degene op wiens rechten of verplichtingen de zaak rechtstreeks betrekking heeft.”
3.16
Art. 798 Rv Pro is ingevoerd bij Wet van 7 juli 1994 tot herziening van het procesrecht in zaken van personen- en familierecht en op 1 april 1995 in werking getreden. [26] De memorie van toelichting vermeldt onder meer het volgende: [27]
“Wat er zij van de betekenis van het begrip belanghebbende in de algemene regeling van de verzoekschriftprocedure, voor de familieverzoekschriftprocedure wordt een nadere bepaling van dit begrip voorgesteld om zo de in beginsel ruime kring van belanghebbenden bij deze procedures enigszins in te perken. Belanghebbend is degene, op wiens rechten of verplichtingen de zaak rechtstreeks betrekking heeft. Dit impliceert dat niet iedereen die pretendeert een belang in de zin van betrokkenheid bij (sympathie voor) de zaak te hebben ook in de procedure als belanghebbende zal worden erkend. (...) Ik wijs ter vergelijking tevens op de omschrijving van het begrip belanghebbende in artikel 1.2, eerste lid van het voorstel van een Algemene wet bestuursrecht (Awb) (...). Ook daarin komt het adjectief ‘rechtstreeks’ voor.
De Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak spreekt in haar advies de vrees uit dat het voorgestelde artikel 798 lid 1 een Pro aanzienlijke uitbreiding van het aantal procespartijen ten gevolge zal hebben. Zij beveelt aan om per procedure te bepalen wie zoal als procespartij kunnen optreden. Als voorbeeld noemt zij de nieuwe partner als belanghebbende in alimentatie- en omgangszaken, de Gemeentelijke Sociale Dienst als belanghebbende in alimentatiezaken en ‘tehuizen’ als belanghebbende in maatregelzaken. Het is nimmer de bedoeling geweest om in de genoemde gevallen de personen of instanties, van wie een zekere betrokkenheid bij de zaak niet kan worden ontkend, als belanghebbenden te beschouwen. Om dat nog beter tot uitdrukking te brengen is in de omschrijving het woord ‘rechtstreeks’ opgenomen. De zaak moet rechtstreeks betrekking hebben op zijn rechten en verplichtingen, wil iemand als belanghebbende kunnen worden aangemerkt. Iemand die een indirect belang heeft, is geen belanghebbende in de zin van [artikel] 798.”
3.17
In een tweetal uitspraken van 30 maart 2018, waaronder een prejudiciële beslissing, is door uw Raad uitleg gegeven aan het begrip belanghebbende in art. 798 lid Pro 1, eerste volzin, Rv. Uit de toelichting zoals die door uw Raad in die uitspraken is weergeven, wordt het volgende afgeleid: [28]
“Het vorenstaande betekent dat de door art. 798 lid Pro 1, eerste volzin, Rv bestreken kring van belanghebbenden in zaken van personen- en familierecht (in andere zaken dan scheidingszaken) niet in algemene zin kan worden afgebakend. Welke persoon of instelling (hierna elk van beide: betrokkene) als belanghebbende moet worden aangemerkt, wordt bepaald – aan de ene kant – door het onderwerp van de aan de rechter voorgelegde zaak en – aan de andere kant – door de rechten of verplichtingen waarop de betrokkene zich beroept. Slechts indien het onderwerp van de zaak ertoe kan leiden dat de rechten of verplichtingen waarop de betrokkene zich beroept, rechtstreeks door de rechterlijke beslissing worden geraakt, is die betrokkene in die zaak belanghebbende in de zin van art. 798 lid Pro 1, eerste volzin, Rv.”
3.18
Sedertdien is deze maatstaf – of het onderwerp van de zaak ertoe kan leiden dat de rechten of verplichtingen waarop de betrokkene zich beroept, rechtstreeks door de rechterlijke beslissing worden geraakt – vaste rechtspraak. [29]
3.21
De beschikking van uw Raad van 17 mei 2013 [33] betrof een verzoek tot gegrondverklaring van de ontkenning van het vaderschap van de (inmiddels overleden) juridische vader van verzoekster (art. 1:200 BW Pro). Het hof had de zuster van verzoekster ontvankelijk verklaard in haar hoger beroep van de toewijzende beschikking van de rechtbank, onder meer op de grond dat toewijzing van het verzoek ertoe zou kunnen leiden dat de verdeling van de nalatenschap van de vader geheel of gedeeltelijk opnieuw zou moeten plaatsvinden en aldus rechtstreeks de rechten en verplichtingen van de zuster raakt. Uw Raad oordeelde daarentegen dat het belang van de zuster bij handhaving van de tot stand gebrachte verdeling van de nalatenschap er niet toe kan leiden dat zij wordt aangemerkt als belanghebbende in de zin van art. 798 lid 1 Rv Pro “
bij het voortbestaan of het verbreken van de afstammingsrelatie”tussen verzoekster en de vader. Daartoe overwoog uw Raad:
bij het voortbestaan of het verbreken van de afstammingsrelatie”tussen verzoekster en de vader. Daartoe overwoog uw Raad:
“3.4.3 Ingevolge art. 1:200 lid Pro 1, aanhef en onder a en b, BW kan het vaderschap uitsluitend worden ontkend door de vader of de moeder van het betrokken kind, respectievelijk het kind zelf. Het verzoek tot gegrondverklaring van de ontkenning van het vaderschap kan ingevolge art. 1:200 lid 5 en Pro lid 6 BW eveneens uitsluitend worden ingediend door de vader of de moeder van het betrokken kind, respectievelijk het kind zelf. Behoudens in de gevallen voorzien in art. 1:201 lid 1 en Pro lid 2 BW, kan een dergelijk verzoek niet worden ingediend door een persoon wiens eigen afstammingsrelatie niet rechtstreeks door (toe- of afwijzing van) het verzoek wordt geraakt, ook al heeft deze persoon een afgeleid belang bij het voortbestaan of het verbreken van de afstammingsrelatie tussen de vader en het betrokken kind, zoals het geval kan zijn bij een broer of een zuster van het betrokken kind of bij diens vermeende biologische vader (zie voor het laatste geval HR 9 december 2005,
LJNAU3262,
NJ2006/560).
LJNAU3262,
NJ2006/560).
Het strookt met deze in art. 1:200 BW Pro voorziene beperking van de kring van personen die geacht kunnen worden rechtstreeks bij de ontkenning van het vaderschap te zijn betrokken, om de buiten deze kring vallende personen niet aan te merken als belanghebbenden in de zin van art. 798 lid 1 Rv Pro in verbinding met art. 1:200 BW Pro.
3.4.4
Opmerking verdient dat het Procesreglement overige (Boek 1) zaken (Regeling van 15 maart 2005,
Stcrt. 2005, 52, zoals laatstelijk gewijzigd op 1 april 2013,
Stcrt.2013, 7448) met deze wettelijke regeling in overeenstemming is. (...)
Stcrt. 2005, 52, zoals laatstelijk gewijzigd op 1 april 2013,
Stcrt.2013, 7448) met deze wettelijke regeling in overeenstemming is. (...)
In het kader van een procedure tot ontkenning van het vaderschap op de voet van art. 1:200 en Pro 201 BW worden blijkens dit Procesreglement als belanghebbenden aangemerkt de in Bijlage 3, onder a, b, en l genoemde personen, dat wil zeggen: ‘Degene op wie het verzoek betrekking heeft’, ‘Indien het verzoek betrekking heeft op een minderjarige: beide ouders ongeacht de gezagssituatie’, respectievelijk ‘De minderjarige (vertegenwoordigd door een bijzonder curator)’. Andere personen die een afgeleid belang kunnen hebben bij het voortbestaan of het verbreken van de afstammingsrelatie tussen de vader en het betrokken kind, zoals een broer of een zuster van het betrokken kind of diens vermeende biologische vader, worden door dit Procesreglement derhalve niet als belanghebbenden beschouwd.
(...)
3.4.5 (...)
Aan het vorenstaande doet [niet] af de door het hof genoemde omstandigheid dat toewijzing van het verzoek van verzoekster, gelet op art. 1:202 lid 3 BW Pro, ertoe zou kunnen leiden dat de verdeling van de nalatenschap van F. geheel of gedeeltelijk opnieuw moet plaatsvinden. Het belang van verweerster 1 bij handhaving van de tot stand gebrachte verdeling van de nalatenschap van F. kan gelet op het voorgaande niet ertoe leiden dat zij wordt aangemerkt als belanghebbende, in de zin van art. 798 lid 1 Rv Pro, bij het voortbestaan of het verbreken van de afstammingsrelatie tussen F en verzoekster.”
3.22
Bij zijn verwijzing naar het Procesreglement overige (Boek 1) zaken, dat voor de procedure tot ontkenning van het vaderschap met de wettelijke regeling in overeenstemming wordt geoordeeld, brengt uw Raad voorts nog onder de aandacht dat dit procesreglement – dat toentertijd nog anders luidde dan latere versies (zie hierna alinea 3.26 e.v.) – voor de procedure tot gerechtelijke vaststelling van het vaderschap uitgaat van een ruimere kring van belanghebbenden dan voor de procedure tot ontkenning van het vaderschap (rov. 3.4.4, niet geciteerd).
3.23
In de zaak die heeft geleid tot de beschikking van uw Raad van 24 januari 2014 [34] ging het om een verzoek van de bewindvoerder van de vader tot het verlenen van een machtiging voor de opheffing van huwelijkse voorwaarden (art. 1:441 lid 2 BW Pro). Tegen de inwilliging van het verzoek was door de zoons van de vader hoger beroep ingesteld. Het hof had de zoons niet-ontvankelijk verklaard. A-G Vlas bepleitte dat hoewel de rechten van de zoons als erfgenaam niet persoonlijk, concreet en actueel waren, er aanleiding was hen toch als belanghebbenden aan te merken via oprekking van het begrip in lid 2. Dit betoog is gepasseerd. Ook het kennelijke oordeel dat de zoons geen belanghebbenden zijn als bedoeld in art. 798 lid 1 Rv Pro werd door uw Raad in stand gelaten, zulks met de overweging:
“3.4. (...) Niet kan worden gezegd dat ‘de zaak’ – het (...) verzoek van de bewindvoerder – op de rechten (of verplichtingen) van de zoons rechtstreeks betrekking heeft, zoals art. 798 lid 1 Rv Pro eist. De door de bewindvoerder beoogde opheffing van de huwelijksvoorwaarden is weliswaar van invloed op de omvang van het vermogen van hun vader, maar daarbij zijn hun eigen rechten niet, en zeker niet rechtsreeks, in het geding.”
3.24
Tot slot kan nog de beschikking van uw Raad van 26 juni 2015 [35] worden genoemd. In deze zaak had de kantonrechter op verzoek van de curatoren op de voet van art. 1:386 jo Pro. 1:345 lid 1 aanhef en sub a, BW toestemming verleend voor de verkoop van een pand dat toebehoorde aan de onder curatele gestelde moeder van de curatoren. De andere zoon van curanda – huurder – was door het hof in hoger beroep niet-ontvankelijk verklaard op de grond dat de zaak niet rechtstreeks betrekking had op zijn rechten of verplichtingen in de zin van art. 798 lid 1 Rv Pro. In haar conclusie bepleitte A-G Wesseling-van Gent dat de zoon als belanghebbende in de zin van art. 798 lid 1 Rv Pro diende te worden aangemerkt. Door zijn positie als bewoner en gebruiker van het pand en verder zijn positie als legataris was volgens haar sprake van een persoonlijk en actueel recht dat mogelijk in het geding was als het pand zou worden verkocht. [36] Uw Raad overwoog dat in een geval als het onderhavige de huurder in elk geval als belanghebbende in de zin van art. 798 lid 1 Rv Pro kan worden aangemerkt indien aannemelijk is dat toewijzing van het verzoek leidt tot een dreiging van inbreuk op zijn rechten als huurder. De positie van de zoon als legataris werd door uw Raad niet benoemd.
3.25
Uit voornoemde uitspraken kan worden afgeleid dat het hebben van een erfrechtelijke positie op zichzelf nog geen reden is om iemand als belanghebbende in de zin van art. 798 lid 1 Rv Pro aan te merken. Om als zodanig te kunnen worden aangemerkt, is bepalend of de persoon door de rechterlijke beslissing op het betreffende verzoek – het ‘onderwerp’ van de zaak – rechtstreeks in een recht of verplichting wordt geraakt.
Procesreglement overige (Boek 1) zaken
3.26
In de feitenrechtspraak is voor de procedure tot vaststelling van het ouderschap op de voet van art. 1:207 BW Pro invulling gegeven aan het begrip ‘belanghebbende’ in het Procesreglement overige (Boek 1) zaken (hierna:
het Procesreglement). Dit reglement geldt voor de procedure bij de rechtbank. In hoger beroep is op alle categorieën verzoeken op het gebied van personen- en familierecht het Procesreglement verzoekschriftprocedures familiezaken gerechtshoven van toepassing. [37] Dit bevat echter geen bepaling over de vraag wie als belanghebbende is aan te merken.
het Procesreglement). Dit reglement geldt voor de procedure bij de rechtbank. In hoger beroep is op alle categorieën verzoeken op het gebied van personen- en familierecht het Procesreglement verzoekschriftprocedures familiezaken gerechtshoven van toepassing. [37] Dit bevat echter geen bepaling over de vraag wie als belanghebbende is aan te merken.
3.27
Op grond van het door het hof in de bestreden beschikking (rov. 5.4) toegepaste Procesreglement (versie juli 2023,
Stcrt.2023, 16977) gelden ingevolge art. 2.2 sub c als belanghebbenden bij een dergelijk verzoek “
in elk geval” de volgende in Bijlage 3 vermelde personen: (
a) degene op wie het verzoek betrekking heeft, (
l) de minderjarige (vertegenwoordigd door een bijzonder curator), (
m) de aangewezen vader of – indien deze vader is overleden – diens afstammelingen, en (
r) de moeder.
Stcrt.2023, 16977) gelden ingevolge art. 2.2 sub c als belanghebbenden bij een dergelijk verzoek “
in elk geval” de volgende in Bijlage 3 vermelde personen: (
a) degene op wie het verzoek betrekking heeft, (
l) de minderjarige (vertegenwoordigd door een bijzonder curator), (
m) de aangewezen vader of – indien deze vader is overleden – diens afstammelingen, en (
r) de moeder.
3.28
De lijst van belanghebbenden is niet limitatief. Art. 2.2 sub d bepaalt:
“Indien verzoeker van mening is dat een in bijlagen 1 en 3 vermelde belanghebbende in casu geen belanghebbende is, dient hij dat gemotiveerd en met stukken onderbouwd te vermelden. Indien verzoeker van mening is dat er meer belanghebbenden zijn dan in bijlagen 1 en 3 vermeld, dient hij dat ook gemotiveerd en met stukken onderbouwd te vermelden.”
3.29
Deze lijst van belanghebbenden sluit aan bij de kring van verzoekers in art. 1:207 BW Pro, maar voegt daaraan drie personen toe: de aangewezen vader, de moeder van het meerderjarig kind en de afstammelingen van de vader, in het geval hij is overleden.
3.3
Volgens Wortmann [38] is het opnemen van de moeder van het meerderjarig kind verklaarbaar omdat de mogelijke gevolgen voor de moeder (zoals het recht op omgang) heel ingrijpend kunnen zijn, en ik citeer:
“Veel ingrijpender dan mogelijke gevolgen voor anderen op erfrechtelijk gebied zoals ter zake van verdelingen van nalatenschappen. Dat maakt dat het op zichzelf afgeleide belang van de moeder bij een verzoek tot vaststelling van het vaderschap (haar afstammingsrelatie wordt immers niet direct geraakt) aangemerkt wordt als een rechtstreeks belang.”
3.31
In de bestreden beschikking (rov. 5.5) refereert het hof ook aan de in de beschikking van uw Raad van 17 mei 2013 genoemde versie van het Procesreglement (Regeling van 15 maart 2005,
Stcrt. 2005, 52, zoals laatstelijk gewijzigd op 1 april 2013,
Stcrt. 2013, 7448). Daarin werden, voor zover van belang, in Bijlage 3 onder (
m) als belanghebbenden aangemerkt ‘de aangewezen vader of – indien deze vader is overleden – diens erfgenamen’.
Stcrt. 2005, 52, zoals laatstelijk gewijzigd op 1 april 2013,
Stcrt. 2013, 7448). Daarin werden, voor zover van belang, in Bijlage 3 onder (
m) als belanghebbenden aangemerkt ‘de aangewezen vader of – indien deze vader is overleden – diens erfgenamen’.
3.32
De term ‘
erfgenamen’in Bijlage 3 onder (
m) is per 1 april 2014 vervangen door ‘
afstammelingen’. Deze wijziging is niet toegelicht. [39] Mogelijk houdt zij verband met de gelijktijdige wijziging van het ingevolge art. 2.2 in verbinding met Bijlage 2 voorgeschreven bescheid nummer 39, dat bij het verzoekschrift moet worden overgelegd indien de man overleden is: een GBA-uittreksel met daarop de (adresgegevens van) al zijn afstammelingen. De term ‘afstammelingen’ in Bijlage 2, bescheid nummer 39 is in 2014 in de plaats gekomen van de term ‘
nakomelingen’. [40] Het is voorstelbaar dat hiermee aansluiting werd gezocht bij de terminologie in Boek 4 BW. [41] Ook is het denkbaar dat de wijziging is ingevoerd met het oog op de praktische hanteerbaarheid, aangezien in de GBA – thans BRP – geen erfgenamen zijn opgenomen, maar wel afstammelingen. [42]
erfgenamen’in Bijlage 3 onder (
m) is per 1 april 2014 vervangen door ‘
afstammelingen’. Deze wijziging is niet toegelicht. [39] Mogelijk houdt zij verband met de gelijktijdige wijziging van het ingevolge art. 2.2 in verbinding met Bijlage 2 voorgeschreven bescheid nummer 39, dat bij het verzoekschrift moet worden overgelegd indien de man overleden is: een GBA-uittreksel met daarop de (adresgegevens van) al zijn afstammelingen. De term ‘afstammelingen’ in Bijlage 2, bescheid nummer 39 is in 2014 in de plaats gekomen van de term ‘
nakomelingen’. [40] Het is voorstelbaar dat hiermee aansluiting werd gezocht bij de terminologie in Boek 4 BW. [41] Ook is het denkbaar dat de wijziging is ingevoerd met het oog op de praktische hanteerbaarheid, aangezien in de GBA – thans BRP – geen erfgenamen zijn opgenomen, maar wel afstammelingen. [42]
3.33
Volledigheidshalve merk ik op dat zeer recentelijk, per 1 juli 2024, de tekst van Bijlage 3 is gewijzigd in die zin dat onder (
m) uitsluitend nog ‘de aangewezen vader’ als belanghebbende wordt genoemd, en niet langer – indien deze is overleden – diens afstammelingen. Volgens de toelichting bij deze wijziging zijn afstammelingen inzake gerechtelijke vaststelling ouderschap zoals zij thans zijn opgenomen in het procesreglement geen belanghebbenden (wat onverlet laat de bevoegdheid van de behandelend rechter om in een voorkomende zaak een afstammeling als belanghebbende aan te merken). [43]
m) uitsluitend nog ‘de aangewezen vader’ als belanghebbende wordt genoemd, en niet langer – indien deze is overleden – diens afstammelingen. Volgens de toelichting bij deze wijziging zijn afstammelingen inzake gerechtelijke vaststelling ouderschap zoals zij thans zijn opgenomen in het procesreglement geen belanghebbenden (wat onverlet laat de bevoegdheid van de behandelend rechter om in een voorkomende zaak een afstammeling als belanghebbende aan te merken). [43]
Rechtspraak over het begrip ‘belanghebbende’ in de procedure tot gerechtelijke vaststelling van het ouderschap (798 Rv jo 1:207 BW)
3.34
In de feitenrechtspraak zijn enkele zaken te vinden die relevant zijn voor het onderhavige geschil. Ik bespreek drie uitspraken.
3.35
In de uitspraak van 12 juni 2018 [44] van het hof Amsterdam ging het om de gerechtelijke vaststelling van een overleden vader op verzoek van de kinderen. Evenals in de thans voorliggende zaak het geval is, werd door de weduwe tevens erfgenaam van de vader – niet zijnde moeder van de kinderen – hoger beroep ingesteld tegen de toewijzende beschikking. Zij had aangevoerd dat zij als erfgenaam van de man en omdat zij door de bestreden beschikking rechtstreeks in haar belang werd geraakt, als belanghebbende moest worden aangemerkt. Het hof overwoog, onder verwijzing naar het Procesreglement (versie april 2017) als volgt:
“3.6. (...) Appellante (...) is gehuwd geweest met de man en is zijn erfgenaam. Anders dan ten tijde van de beschikking van de Hoge Raad van 17 mei 2013 (ECLI:NL:HR:2013:BZ3641) wordt in het procesreglement niet langer de erfgenaam van de aangewezen vader als belanghebbende aangemerkt, maar – zoals hiervoor overwogen – de afstammelingen van de man. Gelet hierop en nu de positie van erfgenaam van de man in een procedure als deze op zichzelf niet een zelfstandig maar slechts een afgeleid belang met zich brengt, is appellante (...) naar het oordeel van het hof geen belanghebbende. Voor dit oordeel is mede van belang dat ook overigens geen feiten en/of omstandigheden zijn gesteld of gebleken die tot de conclusie moeten leiden dat de rechten of verplichtingen van appellante (...) door het verzoek van geïntimeerden rechtstreeks worden geraakt. (...) Appellante sub 1 is derhalve niet-ontvankelijk in haar verzoek.”
3.36
Naar aanleiding van dit arrest is in de literatuur [45] de vraag opgeworpen of de weduwe in de procedure niet te veel haar pijlen heeft gericht op haar positie als erfgenaam, op grond waarvan zij meende rechtstreeks belanghebbende te zijn. Hierdoor zouden haar eventuele andere (familierechtelijke) belangen, die mogelijk wel een rechtstreeks belang opleveren, naar de achtergrond zijn geraakt.
3.37
In een beschikking van 6 september 2022 [46] overwoog het hof Amsterdam dat de broer en de vader van de overleden man (de aangewezen vader) niet als belanghebbenden konden worden aangemerkt. Nadat het hof de door uw Raad in 2018 geformuleerde maatstaf had vooropgesteld (rov. 5.4) overwoog het (rov. 5.5):
“Het strookt met [de] in artikel 1:207 BW Pro voorziene beperking van de kring van personen die geacht kunnen worden rechtstreeks bij de vaststelling van het ouderschap te zijn betrokken, om de buiten deze kring vallende personen in een op artikel 1:207 BW Pro gebaseerde zaak als uitgangspunt niet aan te merken als belanghebbenden in de zin van artikel 798 lid 1 Rv Pro (vgl. HR 17 mei 2013, ECLI:NL:HR:2013:BZ3641). Dat is slechts anders indien de persoon op wie het verzoek betrekking heeft (de aangewezen ouder) reeds is overleden. In dat geval worden ingevolge Bijlage 3 van het Procesreglement overige (Boek 1) zaken, zoals dat gold ten tijde van de indiening van het verzoek bij de rechtbank, ook aangemerkt als belanghebbende de afstammelingen van de aangewezen ouder. Verzoekers zijn echter niet de afstammelingen van [X], maar diens broer respectievelijk vader.”
3.38
Appellanten hadden volgens de vaststelling van het hof (rov. 5.2) aangevoerd dat zij in hun hoedanigheid van erfgenaam rechtstreeks in hun (financiële) belangen werden geraakt. Met betrekking tot dit erfrechtelijk belang overwoog het hof (rov. 5.6):
“Voor zover verzoekers aanvoeren dat zij in hun hoedanigheid van erfgenamen van [X] als belanghebbenden moeten worden aangemerkt, gaat het hof daaraan voorbij, nu dit belang niet kan worden aangemerkt als een rechtstreeks door het onderwerp van de zaak geraakt belang, maar slechts als een afgeleid belang.”
3.39
Een vergelijkbaar geval vormt de uitspraak van het hof Arnhem-Leeuwarden van 13 april 2023. [47] Daarin oordeelde het hof dat de broer van de aangewezen vader weliswaar erfgenaam is, maar niet aangemerkt kan worden als belanghebbende. Het belang als erfgenaam betreft volgens het hof geen rechtstreeks door het onderwerp van de zaak geraakt belang, maar slechts een afgeleid belang (rov. 5.6).
Art. 6 EVRM Pro
3.41
Dit leidt er bijvoorbeeld toe dat de vraag naar het belanghebbende zijn in de zin van art. 798 lid Pro 1, eerste volzin, Rv moet worden beantwoord met inachtneming van de uit art. 8 EVRM Pro voortvloeiende eisen, die meebrengen dat een persoon die aanspraak kan maken op de bescherming van zijn familieleven als in die bepaling voorzien, er tevens aanspraak op kan maken dat hij in voldoende mate betrokken wordt in het besluitvormingsproces dat kan leiden tot een inmenging in dat familieleven, daaronder begrepen de gerechtelijke procedure, welke procedure op zichzelf tevens moet voldoen aan de eisen die voortvloeien uit art. 6 EVRM Pro. [49]
3.43
Art. 6 lid Pro 1, eerste volzin, EVRM luidt:
“Bij het vaststellen van zijn burgerlijke rechten en verplichtingen of bij het bepalen van de gegrondheid van een tegen hem ingestelde vervolging heeft een ieder recht op een eerlijke en openbare behandeling van zijn zaak, binnen een redelijke termijn, door een onafhankelijk en onpartijdig gerecht dat bij de wet is ingesteld.”
3.44
Ofschoon het recht op toegang tot de rechter niet expliciet in de tekst van de bepaling is opgenomen, wordt dit door het Europese Hof voor de Rechten van de Mens (hierna:
EHRM) wel in die tekst gelezen. Het hof ziet het recht op toegang tot de rechter als een inherent onderdeel van het recht op een eerlijk proces. De bepaling waarborgt enkel de toegang tot de rechter als er naar nationaal recht sprake is van een relevante procedure. [50]
EHRM) wel in die tekst gelezen. Het hof ziet het recht op toegang tot de rechter als een inherent onderdeel van het recht op een eerlijk proces. De bepaling waarborgt enkel de toegang tot de rechter als er naar nationaal recht sprake is van een relevante procedure. [50]
3.45
Wat betreft het begrip ‘vaststelling van een burgerlijk recht’ heeft het EHRM in
Grzęda/Polen [51] zijn rechtspraak over art. 6 EVRM Pro als volgt samengevat (onderstreping, A-G):
Grzęda/Polen [51] zijn rechtspraak over art. 6 EVRM Pro als volgt samengevat (onderstreping, A-G):
“257. For Article 6 § 1 in its civil limb to be applicable, there must be a “dispute” (“contestation” in French) over
a right which can be said, at least on arguable grounds,
to be recognised under domestic law, irrespective of whether that right is protected under the Convention. The dispute must be genuine and serious; it may relate not only to the actual existence of a right but also to its scope and the manner of its exercise; and, lastly,
the result of the proceedings must be directly decisive for the right in question, mere tenuous connections or remote consequences not being sufficient to bring Article 6 § 1 into play. […] Lastly, the right must be a “civil” right […].”
a right which can be said, at least on arguable grounds,
to be recognised under domestic law, irrespective of whether that right is protected under the Convention. The dispute must be genuine and serious; it may relate not only to the actual existence of a right but also to its scope and the manner of its exercise; and, lastly,
the result of the proceedings must be directly decisive for the right in question, mere tenuous connections or remote consequences not being sufficient to bring Article 6 § 1 into play. […] Lastly, the right must be a “civil” right […].”
3.46
Om als “
right” in de zin van art. 6 EVRM Pro te kunnen worden aangemerkt, moet het recht of de verplichting een basis hebben in het nationale recht. [52] Het EHRM heeft meermaals overwogen dat, bij het bepalen of een recht of verplichting een basis heeft in het nationale recht, aanknopingspunten zijn: de relevante nationale regelgeving en de interpretatie hiervan door de nationale rechter. [53] Het is aan de nationale autoriteiten, in het bijzonder de nationale rechter, om de nationale wetgeving te interpreteren. Alleen in het geval dat de interpretatie arbitrair of
“manifestly unreasonable” is, kan het EHRM vaststellen of de gevolgen van de betreffende interpretatie verenigbaar zijn met het EVRM. [54]
right” in de zin van art. 6 EVRM Pro te kunnen worden aangemerkt, moet het recht of de verplichting een basis hebben in het nationale recht. [52] Het EHRM heeft meermaals overwogen dat, bij het bepalen of een recht of verplichting een basis heeft in het nationale recht, aanknopingspunten zijn: de relevante nationale regelgeving en de interpretatie hiervan door de nationale rechter. [53] Het is aan de nationale autoriteiten, in het bijzonder de nationale rechter, om de nationale wetgeving te interpreteren. Alleen in het geval dat de interpretatie arbitrair of
“manifestly unreasonable” is, kan het EHRM vaststellen of de gevolgen van de betreffende interpretatie verenigbaar zijn met het EVRM. [54]
3.48
Op 13 april 2023 heeft het EHRM zich in een
advisory opinionuitgelaten over de procedurele status en rechten van een biologische ouder in de procedure tot adoptie van een volwassene. [55] In de Finse zaak die heeft geleid tot deze
advisory opinionging het om het volgende. De meerderjarige zoon (C) woonde sinds zijn vierde levensjaar bij zijn tante (B), die op verzoek van de biologische moeder (A) de gedeelde voogdij had. Meer dan twintig jaar later (C was inmiddels 25 jaar) was B een procedure tot adoptie gestart. A had zich tegen deze adoptie verzet en zij was in eerste aanleg ook (op haar verzoek) gehoord. In eerste aanleg had de rechter de adoptie toegewezen. A kwam in hoger beroep. Zij werd echter niet-ontvankelijk verklaard, omdat zij geen partij was in de adoptieprocedure. Zij heeft vervolgens cassatie ingesteld.
advisory opinionuitgelaten over de procedurele status en rechten van een biologische ouder in de procedure tot adoptie van een volwassene. [55] In de Finse zaak die heeft geleid tot deze
advisory opinionging het om het volgende. De meerderjarige zoon (C) woonde sinds zijn vierde levensjaar bij zijn tante (B), die op verzoek van de biologische moeder (A) de gedeelde voogdij had. Meer dan twintig jaar later (C was inmiddels 25 jaar) was B een procedure tot adoptie gestart. A had zich tegen deze adoptie verzet en zij was in eerste aanleg ook (op haar verzoek) gehoord. In eerste aanleg had de rechter de adoptie toegewezen. A kwam in hoger beroep. Zij werd echter niet-ontvankelijk verklaard, omdat zij geen partij was in de adoptieprocedure. Zij heeft vervolgens cassatie ingesteld.
3.49
Het Finse Hooggerechtshof heeft op grond van art. 1 Protocol Pro 16 EVRM vragen gesteld aan het EHRM. In de kern komen de vragen erop neer of op basis van art. 6 en Pro 8 EVRM de biologische ouder in de adoptieprocedure van een meerderjarig kind moet worden gehoord of als partij in de procedure moet worden aangemerkt.
3.5
In zijn verzoek heeft het Finse Hooggerechtshof een schets gegeven van het toepasselijke juridisch kader. In het geval van de adoptie van een
minderjarigkind is op grond van de Finse adoptiewet vereist dat de biologische ouders instemmen met de adoptie; ook hebben zij het recht om te worden gehoord en om beroep in te stellen. Als het gaat om adoptie van een
meerderjarigkind hebben de biologische ouders deze rechten op grond van de Finse adoptiewet niet. In de parlementaire geschiedenis van de Finse adoptiewet is opgemerkt dat de adoptie van een volwassene een aangelegenheid is tussen de adoptieouder en het adoptiekind. Het Finse Hooggerechtshof leidt hieruit af dat de Finse wetgever de biologische ouders van een meerderjarig kind daarom geen procedurele rechten in de procedure tot adoptie heeft willen geven. [56]
minderjarigkind is op grond van de Finse adoptiewet vereist dat de biologische ouders instemmen met de adoptie; ook hebben zij het recht om te worden gehoord en om beroep in te stellen. Als het gaat om adoptie van een
meerderjarigkind hebben de biologische ouders deze rechten op grond van de Finse adoptiewet niet. In de parlementaire geschiedenis van de Finse adoptiewet is opgemerkt dat de adoptie van een volwassene een aangelegenheid is tussen de adoptieouder en het adoptiekind. Het Finse Hooggerechtshof leidt hieruit af dat de Finse wetgever de biologische ouders van een meerderjarig kind daarom geen procedurele rechten in de procedure tot adoptie heeft willen geven. [56]
3.51
“66. For the purposes of the applicability of Article 6, it appears to the Court that what the biological mother in the case pending at domestic level is effectively asserting is a “right” for a biological parent, in the context of adult adoption, to have their rights and interests weighed in the balance by the competent domestic court, and the right to appeal the balance struck if it is adverse to her. However, the substantive grounds for adult adoption laid down in section 4 of the Adoption Act appear to be essentially factual, with the role of the competent court being to ascertain that the relations between adopter and adoptee were indeed of the prescribed nature. In this exercise there is no scope for consideration of the interests of any other party. It seems that the biological mother’s dispute is essentially with the clear wording of the Adoption Act. It is settled case-law, however, that the Court may not create by way of interpretation of Article 6 § 1 a substantive right which has no legal basis in the State concerned (see
Grzęda, […] § 258). Moreover, in order to decide whether the right in question has a basis in domestic law, the starting point must be the provisions of the relevant law and their interpretation by the domestic courts (ibid., § 259). Bearing in mind the explanations given by the Supreme Court about the content and rationale of the relevant statutory provisions […], it appears that the right claimed by the biological mother does not exist, even on arguable grounds, in domestic law […]. It is, however, for the requesting court to determine whether, with reference to domestic law and the facts of the pending dispute, that is the case.”
Grzęda, […] § 258). Moreover, in order to decide whether the right in question has a basis in domestic law, the starting point must be the provisions of the relevant law and their interpretation by the domestic courts (ibid., § 259). Bearing in mind the explanations given by the Supreme Court about the content and rationale of the relevant statutory provisions […], it appears that the right claimed by the biological mother does not exist, even on arguable grounds, in domestic law […]. It is, however, for the requesting court to determine whether, with reference to domestic law and the facts of the pending dispute, that is the case.”
3.52
Ten slotte is van belang dat art. 6 EVRM Pro alleen van toepassing is als de uitkomst van de procedure rechtstreeks beslissend is voor de rechten en verplichtingen in kwestie; deze moeten het onderwerp van het geschil zijn. [58] Er zijn mij geen gevallen bekend waarin dit laatste vereiste werd toegepast op een vergelijkbaar feitencomplex als in het thans voorliggende geval aan de orde is.
3.53
Tegen deze achtergrond kom ik tot de bespreking van het cassatiemiddel.
4.Bespreking van het cassatiemiddel
4.1
Het cassatiemiddel bestaat uit twee onderdelen. Het eerste onderdeel bestrijdt het oordeel van het hof dat de vrouw geen belanghebbende is in de zin van art. 798 lid 1 Rv Pro. Het tweede onderdeel betoogt dat het oordeel van het hof in strijd is met art. 6 EVRM Pro en/of art. 1 Eerste Pro Protocol EVRM.
Onderdeel 1: het belanghebbende-begrip bij de procedure tot gerechtelijke vaststelling van het vaderschap
4.2
Onderdeel 1komt op tegen het oordeel van het hof in rov. 5.5:
“5.5. Appellante heeft een geregistreerd partnerschap/huwelijk gehad met de man en is zijn erfgenaam. Anders dan ten tijde van de beschikking van de Hoge Raad van 17 mei 2013 (ECLI:NL:HR:20I3:BZ3641) wordt in het procesreglement niet langer de erfgenaam van de aangewezen vader als belanghebbende aangemerkt, maar - zoals hiervoor overwogen - slechts de afstammelingen van de man. Appellante heeft geen feiten en/of omstandigheden gesteld die maken dat er moet worden afgeweken van hetgeen er in het procesreglement is opgenomen. Appellante heeft alleen gesteld dat zij een financieel belang heeft bij het gerechtelijk vaststellen van het vaderschap van de man. Gezien het karakter van deze procedure is het hof van oordeel dat appellante daarmee geen rechtstreeks, maar slechts een afgeleid belang heeft bij het verzoek van [de zoon] in eerste aanleg. Appellante zal daarom niet worden aangemerkt als belanghebbende. Dit betekent dat zij het hof niet kan verzoeken de bestreden beschikking te vernietigen. Gelet daarop zal het hof appellante niet-ontvankelijk verklaren.”
4.3
Onderdeel 1 bestaat uit twee subonderdelen (1.1 en 1.2).
4.4
Subonderdeel 1.1bestempelt het oordeel dat de vrouw geen belanghebbende is als onjuist, onbegrijpelijk en/of ontoereikend gemotiveerd. Deze hoofdklacht wordt uitgewerkt in drie nadere subonderdelen (
a,
ben
c).
a,
ben
c).
4.5
In
subonderdeel 1.1-awordt
ten eerstebetoogd dat de vrouw wel degelijk rechtstreeks belanghebbende is in de zin van art. 798 lid 1 Rv Pro. Daartoe wordt aangevoerd dat de vrouw (naar ’s hofs vaststelling in rov. 5.5) erfgenaam is van de man. De zoon heeft als rechtstreeks gevolg van de gerechtelijke vaststelling recht op zijn legitieme portie (art. 4:63 lid 1 BW Pro), ter zake waarvan hij een vordering heeft op de vrouw (art. 4:80 lid 1 BW Pro).
Ten tweedewordt aangevoerd dat de wetgever onderkend heeft dat een gerechtelijke vaststelling vooral vermogensrechtelijke gevolgen heeft, zoals het verkrijgen van erfrechtelijke aanspraken. [59] Daarmee zou onverenigbaar zijn dat de vrouw, wier vermogensrechtelijke positie rechtstreeks door de gerechtelijke vaststelling zou worden aangetast, niet als belanghebbende wordt aangemerkt. [60] Ten derdewordt geklaagd dat volstrekt onduidelijk is wat het hof in rov. 5.5 bedoelt met ‘
slechts een afgeleid belang’.
subonderdeel 1.1-awordt
ten eerstebetoogd dat de vrouw wel degelijk rechtstreeks belanghebbende is in de zin van art. 798 lid 1 Rv Pro. Daartoe wordt aangevoerd dat de vrouw (naar ’s hofs vaststelling in rov. 5.5) erfgenaam is van de man. De zoon heeft als rechtstreeks gevolg van de gerechtelijke vaststelling recht op zijn legitieme portie (art. 4:63 lid 1 BW Pro), ter zake waarvan hij een vordering heeft op de vrouw (art. 4:80 lid 1 BW Pro).
Ten tweedewordt aangevoerd dat de wetgever onderkend heeft dat een gerechtelijke vaststelling vooral vermogensrechtelijke gevolgen heeft, zoals het verkrijgen van erfrechtelijke aanspraken. [59] Daarmee zou onverenigbaar zijn dat de vrouw, wier vermogensrechtelijke positie rechtstreeks door de gerechtelijke vaststelling zou worden aangetast, niet als belanghebbende wordt aangemerkt. [60] Ten derdewordt geklaagd dat volstrekt onduidelijk is wat het hof in rov. 5.5 bedoelt met ‘
slechts een afgeleid belang’.
4.6
Subonderdeel 1.1-
afaalt op grond van het volgende.
afaalt op grond van het volgende.
4.7
Zoals in het juridisch kader (hiervoor onder 3.13 e.v.) is uiteengezet, moet, gelet op de wettekst, de wetsgeschiedenis en de rechtspraak van uw Raad, als belanghebbende in de zin van art. 798 lid 1 Rv Pro worden aangemerkt degene wiens rechten of verplichtingen
rechtstreeksdoor de rechterlijke beslissing op het voorliggende verzoek worden geraakt.
rechtstreeksdoor de rechterlijke beslissing op het voorliggende verzoek worden geraakt.
4.8
Art. 1:207 BW Pro regelt de
afstammingsrelatietussen de ouder en het kind. Het doel daarvan is het tot stand brengen van een familierechtelijke betrekking. Gerechtelijke vaststelling kan slechts worden verzocht door het kind en de moeder (tot het kind de leeftijd van zestien jaar heeft bereikt) (hiervoor onder 3.3 e.v.). In het toepasselijke Procesreglement overige (Boek 1) zaken (juli 2023) worden daarnaast uitsluitend de vader, de moeder van het meerderjarig kind en, indien de ouder is overleden, diens afstammelingen als belanghebbende aangemerkt in de procedure tot gerechtelijke vaststelling van het ouderschap. In het nieuwste Procesreglement zijn de ‘afstammelingen’ geschrapt (hiervoor onder 3.26 e.v.). Mijns inziens ligt het niet in de rede om buiten deze kring vallende personen aan te merken als belanghebbenden in de zin van art. 798 lid 1 Rv Pro in verbinding met art. 1:207 BW Pro, omdat hun eigen afstammingsrelatie door de gerechtelijke vaststelling niet wordt gewijzigd. [61]
afstammingsrelatietussen de ouder en het kind. Het doel daarvan is het tot stand brengen van een familierechtelijke betrekking. Gerechtelijke vaststelling kan slechts worden verzocht door het kind en de moeder (tot het kind de leeftijd van zestien jaar heeft bereikt) (hiervoor onder 3.3 e.v.). In het toepasselijke Procesreglement overige (Boek 1) zaken (juli 2023) worden daarnaast uitsluitend de vader, de moeder van het meerderjarig kind en, indien de ouder is overleden, diens afstammelingen als belanghebbende aangemerkt in de procedure tot gerechtelijke vaststelling van het ouderschap. In het nieuwste Procesreglement zijn de ‘afstammelingen’ geschrapt (hiervoor onder 3.26 e.v.). Mijns inziens ligt het niet in de rede om buiten deze kring vallende personen aan te merken als belanghebbenden in de zin van art. 798 lid 1 Rv Pro in verbinding met art. 1:207 BW Pro, omdat hun eigen afstammingsrelatie door de gerechtelijke vaststelling niet wordt gewijzigd. [61]
4.9
Dat de gerechtelijke vaststelling van het ouderschap vermogensrechtelijke gevolgen kan hebben voor de echtgenoot/geregistreerd partner van de overleden, aangewezen ouder, erin bestaande dat het kind legitimaris wordt en uit dien hoofde een vordering verkrijgt op de partner, maakt nog niet dat die partner een rechtstreeks belang heeft in de zin van art. 798 lid 1 Rv Pro. [62]
4.1
Anders dan het middel betoogt, is het oordeel van het hof niet onverenigbaar met de bedoeling van de wetgever. Met het onderkennen dat de gerechtelijke vaststelling vermogensrechtelijke gevolgen kan hebben, zoals het ontstaan van erfrechtelijke aanspraken, heeft de regering voornamelijk het oog gehad op de vermogensrechtelijke gevolgen voor
het kinden
de aangewezen ouder(hiervoor onder 3.4). De nadelige vermogensrechtelijke gevolgen voor anderen heeft de wetgever meegenomen in het kader van lid 5; deze vormden een reden om de terugwerkende kracht van de gerechtelijke vaststelling van het ouderschap voor bepaalde gevallen te beperken. Dat de vrouw als erfgenaam geen bescherming toekomt van haar vermogensrechtelijke positie is in lijn met de rechtspraak van uw Raad over art. 1:207 lid Pro 5 [63] en strookt met de bedoeling van de wetgever om de belangen van het niet-erkende kind te laten prevaleren boven de belangen en rechten van andere betrokkenen. [64]
het kinden
de aangewezen ouder(hiervoor onder 3.4). De nadelige vermogensrechtelijke gevolgen voor anderen heeft de wetgever meegenomen in het kader van lid 5; deze vormden een reden om de terugwerkende kracht van de gerechtelijke vaststelling van het ouderschap voor bepaalde gevallen te beperken. Dat de vrouw als erfgenaam geen bescherming toekomt van haar vermogensrechtelijke positie is in lijn met de rechtspraak van uw Raad over art. 1:207 lid Pro 5 [63] en strookt met de bedoeling van de wetgever om de belangen van het niet-erkende kind te laten prevaleren boven de belangen en rechten van andere betrokkenen. [64]
4.11
Tot slot wordt mijns inziens zonder succes geklaagd dat niet duidelijk is wat het hof heeft bedoeld met ‘
slechts een afgeleid belang’. Met deze frase heeft het hof klaarblijkelijk willen uitdrukken dat het vermogensrechtelijk belang waarop de vrouw zich beroept – kort gezegd: het voorkomen dat de zoon legitimaris wordt en als zodanig een vordering op haar verkrijgt – slechts een indirect belang is bij het al of niet tot stand komen van een familierechtelijke betrekking. [65] Dat is, zoals gezegd, noch onjuist, noch onbegrijpelijk.
slechts een afgeleid belang’. Met deze frase heeft het hof klaarblijkelijk willen uitdrukken dat het vermogensrechtelijk belang waarop de vrouw zich beroept – kort gezegd: het voorkomen dat de zoon legitimaris wordt en als zodanig een vordering op haar verkrijgt – slechts een indirect belang is bij het al of niet tot stand komen van een familierechtelijke betrekking. [65] Dat is, zoals gezegd, noch onjuist, noch onbegrijpelijk.
4.12
Gelet op het voorgaande is het oordeel van het hof in rov. 5.5 dat de vrouw geen belanghebbende is in de zin van art. 798 lid 1 Rv Pro, omdat zij geen rechtstreeks belang, maar slechts een afgeleid belang heeft bij de gerechtelijke vaststelling van het vaderschap, noch onjuist, noch onbegrijpelijk. Subonderdeel 1.1-
afaalt.
afaalt.
4.13
Subonderdeel 1.1-bklaagt dat het hof ontoereikend heeft gerespondeerd op de volgende essentiële stellingen: [66]
- Het verzoek van de zoon in eerste aanleg is “
ook een middel om geld uit de nalatenschap van de man te ontvangen”;
ook een middel om geld uit de nalatenschap van de man te ontvangen”;
- De zoon heeft (i) bij de vrouw reeds een verzoek neergelegd om informatie te verkrijgen over de omvang en inhoud van de nalatenschap van de man en heeft (ii) conservatoir beslag gelegd op de woning van de vrouw omdat hij van mening is dat hij uit hoofde van de nalatenschap van de man een erfrechtelijke vordering respectievelijk een vordering als legitimaris op de vrouw heeft.
4.14
Volgens het middel zijn deze stellingen essentieel, omdat zij ertoe strekken dat het verzoek van de zoon (mede) ertoe dient om legitimaris te worden en een vordering op de erfgenaam te verkrijgen. Indien deze stellingen juist zijn, volgt daaruit dat de vrouw
als erfgenaamrechtstreeks belanghebbende is, aldus nog steeds het middel.
als erfgenaamrechtstreeks belanghebbende is, aldus nog steeds het middel.
4.15
Het middel klaagt dat de kennelijke respons van het hof in rov. 5.5 (“
Appellante heeft alleen gesteld dat zij een financieel belang heeft bij het gerechtelijk vaststellen van het vaderschap van de man.”)om twee redenen ontoereikend is: (i) zij is onbegrijpelijk, omdat de stellingen van de vrouw wezenlijk anders zijn dan de enkele stelling dat zij “
een financieel belang heeft”; (ii) zij geeft blijk van een onjuiste rechtsopvatting, omdat de erfgenaam per definitie, althans in beginsel belanghebbende is bij het verzoek tot gerechtelijke vaststelling van het vaderschap.
Appellante heeft alleen gesteld dat zij een financieel belang heeft bij het gerechtelijk vaststellen van het vaderschap van de man.”)om twee redenen ontoereikend is: (i) zij is onbegrijpelijk, omdat de stellingen van de vrouw wezenlijk anders zijn dan de enkele stelling dat zij “
een financieel belang heeft”; (ii) zij geeft blijk van een onjuiste rechtsopvatting, omdat de erfgenaam per definitie, althans in beginsel belanghebbende is bij het verzoek tot gerechtelijke vaststelling van het vaderschap.
4.16
Ook dit subonderdeel faalt. In de overweging van het hof mijns inziens besloten dat het hof heeft gerespondeerd op de stellingen van de vrouw. De door het hof gegeven samenvatting van die stellingen (“
Appellante heeft alleen gesteld dat zij een financieel belang heeft”) is niet onbegrijpelijk. Deze strekken er immers toe dat het verzoek van de zoon ertoe dient om legitimaris te worden en aldus een vordering op de vrouw te verkrijgen. Bovendien moet ’s hofs vaststelling worden gezien in het licht van de eraan voorafgaande overweging dat de vrouw geen feiten of omstandigheden heeft gesteld die maken dat er moet worden afgeweken van het Procesreglement. Daarnaast geeft de respons op deze stellingen – namelijk de verwerping ervan – geen blijk van een onjuiste rechtsopvatting. Ik verwijs naar de bespreking van subonderdeel 1.1-
a.
Appellante heeft alleen gesteld dat zij een financieel belang heeft”) is niet onbegrijpelijk. Deze strekken er immers toe dat het verzoek van de zoon ertoe dient om legitimaris te worden en aldus een vordering op de vrouw te verkrijgen. Bovendien moet ’s hofs vaststelling worden gezien in het licht van de eraan voorafgaande overweging dat de vrouw geen feiten of omstandigheden heeft gesteld die maken dat er moet worden afgeweken van het Procesreglement. Daarnaast geeft de respons op deze stellingen – namelijk de verwerping ervan – geen blijk van een onjuiste rechtsopvatting. Ik verwijs naar de bespreking van subonderdeel 1.1-
a.
4.17
Volgens
subonderdeel 1.1-cheeft het hof in rov. 5.5 miskend dat indien iemand belanghebbende is in de zin van art. 798 lid 1 Rv Pro, hij deze hoedanigheid niet kan verliezen op grond van een procesreglement. Daarom heeft het hof ten onrechte van belang geacht of de vrouw feiten of omstandigheden heeft gesteld die maken dat moet worden afgeweken van het procesreglement.
subonderdeel 1.1-cheeft het hof in rov. 5.5 miskend dat indien iemand belanghebbende is in de zin van art. 798 lid 1 Rv Pro, hij deze hoedanigheid niet kan verliezen op grond van een procesreglement. Daarom heeft het hof ten onrechte van belang geacht of de vrouw feiten of omstandigheden heeft gesteld die maken dat moet worden afgeweken van het procesreglement.
4.18
De klacht faalt, om zij uitgaat van de onjuiste veronderstelling dat de vrouw belanghebbende is in de zin van art. 798 lid 1 Rv Pro. Ook voor het overige slaagt de klacht niet. Het hof heeft onderzocht of, zoals het Procesreglement toelaat, feiten en omstandigheden zijn aangevoerd die meebrengen dat iemand, hoewel hij in dat reglement niet als belanghebbende wordt genoemd, toch als zodanig moet worden aangemerkt (zie hierboven, nr. 3.28).
4.19
Subonderdeel 1.2is gericht tegen de laatste twee volzinnen van rov. 5.5. Het subonderdeel bevat een voortbouwklacht en faalt op dezelfde gronden als subonderdeel 1.1.
4.21
Onderdeel 2richt zich tegen rov. 5.5 (aangehaald hierboven onder 4.2) en rov. 5.7 (waarin het hof oordeelt dat de bestreden beschikking in kracht van gewijsde is gegaan nu de vrouw niet-ontvankelijk is in haar verzoek), in samenhang met het dictum (de niet-ontvankelijkheidverklaring van de vrouw).
4.22
Onderdeel 2 klaagt dat het hof daarmee art. 6 EVRM Pro en/of art. 1 Eerste Pro Protocol EVRM heeft geschonden. Het middel voert
ten eersteaan dat het hof ten onrechte de vrouw de toegang tot de rechter heeft ontzegd en het haar onmogelijk heeft gemaakt om bezwaar te maken tegen de vaststelling van het vaderschap van de man en daarmee de kwalificatie van de zoon als legitimaris, waardoor de zoon een vordering op de vrouw verkrijgt.
Ten tweedezou het hof op de stelling van de vrouw dat geen sprake is van een ‘
fair balance’ ontoereikend hebben gerespondeerd. [67] Ten derdewordt geklaagd dat sprake is van een ontoelaatbare beperking van de waarheidsvinding, indien de vrouw niet de mogelijkheid heeft om verweer te voeren, waardoor zij in haar belang wordt geschaad.
Ten vierdeklaagt het onderdeel dat het hof heeft miskend dat het ‘karakter van deze procedure’ (rov. 5.5) hieraan niet kan afdoen.
ten eersteaan dat het hof ten onrechte de vrouw de toegang tot de rechter heeft ontzegd en het haar onmogelijk heeft gemaakt om bezwaar te maken tegen de vaststelling van het vaderschap van de man en daarmee de kwalificatie van de zoon als legitimaris, waardoor de zoon een vordering op de vrouw verkrijgt.
Ten tweedezou het hof op de stelling van de vrouw dat geen sprake is van een ‘
fair balance’ ontoereikend hebben gerespondeerd. [67] Ten derdewordt geklaagd dat sprake is van een ontoelaatbare beperking van de waarheidsvinding, indien de vrouw niet de mogelijkheid heeft om verweer te voeren, waardoor zij in haar belang wordt geschaad.
Ten vierdeklaagt het onderdeel dat het hof heeft miskend dat het ‘karakter van deze procedure’ (rov. 5.5) hieraan niet kan afdoen.
4.24
Voor zover het onderdeel klaagt dat het hof art. 6 EVRM Pro heeft geschonden, faalt het. Indien het middel uitgaat van een recht van een erfgenaam om gehoord te worden in een procedure tot gerechtelijke vaststelling van het ouderschap en het recht van een erfgenaam om hoger beroep in te stellen in deze procedure, vindt een dergelijk recht geen basis in het nationale recht (nr. 4.7 e.v.). Om deze reden kan dit recht niet aangemerkt worden als “
right” in de zin van art. 6 EVRM Pro (nr. 3.45 e.v.). [68] Art. 6 EVRM Pro is daarom niet van toepassing. Het hof hoefde daarom ook niet te responderen op de stellingen van de vrouw.
right” in de zin van art. 6 EVRM Pro (nr. 3.45 e.v.). [68] Art. 6 EVRM Pro is daarom niet van toepassing. Het hof hoefde daarom ook niet te responderen op de stellingen van de vrouw.
4.25
Indien het middel uitgaat van de erfrechtelijke positie van de vrouw als “
right” in de zin van art. 6 EVRM Pro, faalt de klacht mijns inziens eveneens. Ook in dat geval meen ik dat art. 6 EVRM Pro niet van toepassing is, omdat tussen de vrouw en de zoon geen geschil bestaat over de rechten en verplichtingen van de vrouw als erfgenaam, maar het de zoon is die verzoekt om vaststelling van het ouderschap en het resultaat van deze procedure – de vaststelling van een afstammingsrelatie tussen de zoon en de aangewezen vader – niet rechtstreeks beslissend is voor de rechten en verplichtingen van de vrouw (nrs. 3.45, 3.52, 4.7 e.v.).
right” in de zin van art. 6 EVRM Pro, faalt de klacht mijns inziens eveneens. Ook in dat geval meen ik dat art. 6 EVRM Pro niet van toepassing is, omdat tussen de vrouw en de zoon geen geschil bestaat over de rechten en verplichtingen van de vrouw als erfgenaam, maar het de zoon is die verzoekt om vaststelling van het ouderschap en het resultaat van deze procedure – de vaststelling van een afstammingsrelatie tussen de zoon en de aangewezen vader – niet rechtstreeks beslissend is voor de rechten en verplichtingen van de vrouw (nrs. 3.45, 3.52, 4.7 e.v.).
4.26
Onderdeel 2 faalt ook voor zover het betoogt dat het hof art. 1 van Pro het Eerste Protocol EVRM heeft geschonden. Zoals volgt uit de beschikking van uw Raad van 19 februari 2010 [69] (zie hierboven nr. 3.8), is de terugwerkende kracht van art. 1:207 lid 5 BW Pro – die nadelige gevolgen kan hebben voor andere betrokkenen – niet in strijd met art. 1 Eerste Pro Protocol EVRM. Volgens uw Raad is met de in de wet voorziene inperkingen van de terugwerkende kracht (de bescherming van door derden te goeder trouw verkregen rechten en de verteringsleer) voldaan aan de voorwaarden waaronder ontneming van eigendom op grond van art. 1 Eerste Pro Protocol EVRM is toegestaan. [70]
4.27
De slotsom is dat beide onderdelen falen.
5.Conclusie
De conclusie strekt tot verwerping van het cassatieberoep.
De Procureur-Generaal bij de
Hoge Raad der Nederlanden
A-G