Conclusie
Nr. 12/01624
Mr. Vegter
Zitting: 28 augustus 2012
Conclusie inzake:
[De opgeëiste persoon]
1. De Rechtbank Zwolle-Lelystad, zitting houdende te Groningen, heeft in haar uitspraak van 7 maart 2012 de uitlevering van de opgeëiste persoon aan de Republiek Turkije ontoelaatbaar verklaard.
2. Tegen deze uitspraak heeft mr. E.H.G. Kwakman, officier van justitie in het arrondissement Groningen, beroep in cassatie ingesteld. Mr. H.H.J. Knol, plaatsvervangend officier van justitie in het arrondissement Groningen, heeft een schriftuur ingediend houdende een middel van cassatie. Namens de opgeëiste persoon heeft mr. Y. Özdemir, advocaat te 's-Gravenhage, het cassatieberoep schriftelijk tegengesproken.
Het middel
3. Het middel richt zich tegen het oordeel van de Rechtbank dat de feiten waarvoor de uitlevering van de opgeëiste persoon wordt verzocht, als een politiek delict moeten worden gekwalificeerd. De rechtbank heeft een onvolledige en daarmee onjuiste maatstaf toegepast door niet mede te toetsen aan het Europees Verdrag tot bestrijding van terrorisme, althans haar oordeel dat (alle) feiten moeten worden aangemerkt als politiek delict is zonder nadere motivering niet zonder meer begrijpelijk.
Oordeel van de Rechtbank
4. De Rechtbank heeft de uitlevering ontoelaatbaar verklaard - kort gezegd - omdat de uitlevering van de opgeëiste persoon wordt verzocht ter zake van een politiek delict. De Rechtbank heeft hieromtrent in haar uitspraak het volgende overwogen:
'Het vereiste van de dubbele strafbaarheid vergt dat het materiële feit waarvoor de uitlevering wordt verzocht strafbaar is naar het recht van de verzoekende staat en valt binnen de termen van een Nederlandse strafbepaling. De uiteenzetting van de feiten is daarvoor mede bepalend, maar deze moeten worden bezien in de gehele context van het uitleveringsverzoek en de daarbij gevoegde stukken.
Bij de beoordeling van de vraag naar de dubbele strafbaarheid neemt de rechtbank het volgende in aanmerking (vergelijk: HR 17 april 2007, LJN BA1764 n.a.v. Rechtbank Roermond 8 september 2006, LJN: AY8874).
Uit (de Nederlandse vertaling van) het uitleveringsverzoek d.d. 23 november 2011, het bevel tot aanhouding d.d. 20 september 2011 en het arrest van het Hof van Cassatie d.d. 26 januari 2011, blijkt dat de uitlevering van de opgeëiste persoon wordt gevraagd om hem in Turkije te kunnen berechten voor de verdenking van het misdrijf van artikel 146 van Pro het Turks Wetboek van Strafrecht. In het aanhoudingsbevel wordt specifiek artikel 146 vermeld Pro en andere artikelen die zien op commune delicten worden niet vermeld. Ook is de tekst van dit artikel als enige materieelrechtelijk relevante wetsbepaling bij het uitleveringsverzoek gevoegd. Voorts blijkt uit de volgende passages in het uitleveringsverzoek dat uitlevering wordt verzocht voor de beoogde vervolging op grond van artikel 146 (letterlijk geciteerd):
- Verdachte [de opgeëiste persoon] wordt momenteel gezocht vanwege het ten laste gelegde feit. Voor het aan verdachte ten laste gelegde feit voorziet artikel 146 van Pro het Turks Wetboek van Strafrecht in een levenslange gevangenisstraf onder verzwaard regime.
- Verdachte zal slechts worden berecht voor het delict waarop het uitleveringsverzoek betrekking heeft.
In het arrest van het Hof van Cassatie is de volgende passage van belang (letterlijk geciteerd):
Deze handelingen, waarmee de beide verdachten het doel van de organisatie waar ze lid van waren nastreefden, namelijk om de grondwet van de Republiek onder dwang te wijzigen en in de plaats hiervan een systeem op te zetten gebaseerd op religieuze grondslagen, en die gezien de verwezenlijking van het strafbaar feit overeenstemmen met het nagestreefde doel, leveren het strafbaar feit op dat is vastgelegd in artikel 146/1 van het Turks Wetboek van Strafrecht, dat van kracht was op de datum van het strafbaar feit.
Bovenstaande leidt de rechtbank tot het oordeel dat Turkije een vervolging beoogt die ziet op artikel 146 van Pro het Turks Wetboek van Strafrecht. Dit artikel luidt, volgens de door de Turkse autoriteiten bijgevoegde lijst van artikelen als volgt:
Zij, die pogen de Constitutie van de Republiek Turkije om te vormen, te wijzigen dan wel te elimineren, hetzij geheel, hetzij ten dele, de bij deze wet ingestelde Grote Nationale Assemblee uit zijn functie te ontheffen dan wel met geweld te verhinderen zijn taken uit te oefenen, worden veroordeeld met een verzwaarde levenslange gevangenisstraf onder zwaar regime.
De rechtbank is van oordeel dat dit feit ook naar Nederlands recht een strafbaar feit oplevert, en wel het in het Wetboek van Strafrecht omschreven artikel 94, dat als volgt luidt:
De aanslag ondernomen met het oogmerk om de grondwettige regeringsvorm of de orde van troonopvolging te vernietigen of op onwettige wijze te veranderen, wordt gestraft met levenslange gevangenisstraf of tijdelijke van ten hoogste dertig jaren of geldboete van de vijfde categorie.
De omschreven gedragingen leveren dus zowel in de verzoekende staat als in Nederland een strafbaar feit op, waarvoor volgens zowel de Turkse als de Nederlandse strafwet een vrijheidsstraf van één jaar of meer kan worden opgelegd.
Gelet op vorenstaande is voldaan aan het vereiste van dubbele strafbaarheid.
De rechtbank overweegt vervolgens dat uit de jurisprudentie blijkt dat artikel 94 van Pro het Wetboek van Strafrecht een absoluut politiek delict behelst. Ingevolge artikel 3 van Pro het Europees Verdrag betreffende Uitlevering en artikel 11, eerste lid, van de Uitleveringswet, wordt uitlevering niet toegestaan indien het strafbare feit door de aangezochte partij als politiek delict wordt beschouwd. De rechtbank concludeert dan ook dat de uitlevering van de opgeëiste persoon ontoelaatbaar moet worden verklaard.'
Feiten waarvoor de uitlevering is verzocht
5. Voor de beoordeling van het middel is van belang, welke feiten aan het uitleveringsverzoek ten grondslag zijn gelegd. De Rechtbank heeft in haar uitspraak de feiten waarvoor de uitlevering werd verzocht, niet gespecificeerd. Uit de uitspraak van de Rechtbank kan worden opgemaakt dat de Rechtbank zich heeft gebaseerd op de feiten zoals die uiteen zijn gezet in het op 7 oktober 2011 aan Interpol gerichte verzoek tot voorlopige aanhouding. In haar uitspraak geeft de Rechtbank namelijk aan kennis te hebben genomen van de bij het uitleveringsverzoek behoren stukken waarbij wordt gewezen op 'een overzicht van feiten waarvoor de uitlevering wordt verzocht, de tijd waarop en de plaats waar de feiten zijn begaan, hun wettelijke omschrijving en verwijzing naar de toepasselijke wetsbepalingen, gedateerd 7 oktober 2011'.
6. Voor de beoordeling van het cassatieberoep moet evenwel worden uitgegaan van de feiten waarvoor de verzoekende Staat, in casu de Republiek Turkije, de uitlevering uiteindelijk heeft verzocht. Het verschil is van belang omdat het uitleveringsverzoek d.d. 23 november 2011 een uiteenzetting van de feiten behelst die niet geheel overeenkomt met de uiteenzetting van de feiten waarvoor d.d. 7 oktober 2011 de voorlopige aanhouding is verzocht. In het uitleveringsverzoek d.d. 23 november 2011 wordt de uitlevering ook verzocht voor - kort gezegd - de ondervraging van en moord op [slachtoffer 11]. Dit feit was niet opgenomen in het verzoek tot voorlopige aanhouding. Daarin ontbrak ook het door [de opgeëiste persoon] organiseren van activiteiten voor de terroristische organisatie Hizbullah in een zevental met name genoemde moskeeën.
7. In cassatie moet ervan worden uitgegaan dat de uitlevering wordt verzocht ter zake van de navolgende feiten zoals deze uiteen zijn gezet in het uitleveringsverzoek d.d. 23 november 2011:
VERDACHTE OM WIENS UITLEVERING WORDT VERZOCHT: [de opgeëiste persoon] [...]
die is aangehouden bij operaties, gericht op de terroristische organisatie Hizbollah in Istanbul, zich in 1991 aansloot bij de terroristische organisatie Hizbullah toen hij studeerde aan de faculteit Tandheelkunde van de Dicle Universiteit. Vanaf die tijd heeft hij, na een politieke training te hebben gevolgd aan de Haci Hamit moskee in Diyarbakrir, gefungeerd als verantwoordelijke persoon voor de Hamit-, Hasirli-, Dortayakli-, Hocaoglu-, Kavas-i-Sagir- Hüsrevpasa en de Hz. Ömermoskee. Hij organiseerde activiteiten vanuit de organisatie in deze moskeeën, waarvoor hij verantwoordelijk was en verstrekte activiteitenverslagen aan zijn meerderen. In 1993 verstrekt hij een curriculum vitae en een foto aan de organisatie waarvan hij lid was. In 1994 werd hij in het kader van een herindeling van de organisatie aangesteld als verantwoordelijke voor het gebied Sur Içi en werd hem de codenaam Isa verstrekt om zijn anonimiteit te waarborgen. In 1996 richtte hij aan hemzelf gelieerde actie- en ondervragingseenheden van de militaire vleugel op. Door middel van deze eenheden heeft in overeenstemming met de doelen van de organisatie waarvan hij lid was [het volgende plaatsgevonden];
1) Voor de ontvoering van en, nadat zij waren ondervraagd, de moord op [slachtoffer 1] en [slachtoffer 2] in april 1996 werden instructies gegeven door [betrokkene 1]. De instructies voor de actie werden overgebracht door [betrokkene 2]. Verantwoordelijk voor de ontvoering was [de opgeëiste persoon], uitvoerders van de actie waren [betrokkene 3] en [betrokkene 4]. Ondervragers waren [betrokkene 5] en [betrokkene 6] en schutter was [betrokkene 7].
2) Voor de ontvoering van en, nadat hij was ondervraagd, de moord op [slachtoffer 3] op 06-04-1997 werden instructies gegeven door [betrokkene 1]. De instructies voor de actie werden overgebracht oor [betrokkene 2]. Verantwoordelijk voor de ontvoering was [de opgeëiste persoon]. Ondervragers waren [betrokkene 5] en [betrokkene 6] en schutter was [betrokkene 7].
3) Voor de ondervraging en de moord op [slachtoffer 11]kan op 06-09-1997 omdat hij spion zou zijn, waren instructies gegeven door [betrokkene 1]. De verantwoordelijke voor de actie binnen de eenheid was [betrokkene 2]. Ondervragers waren [betrokkene 5] en [betrokkene 6] en schutter was [betrokkene 7].
4) Voor de ondervraging en de moord op [slachtoffer 5] op 29-07-1997 werden instructies gegeven door [betrokkene 1]. De instructies voor de actie werden overgevracht door [betrokkene 2]. Verantwoordelijk voor de ontvoering was [de opgeëiste persoon]. Ondervragers waren [betrokkene 5] en [betrokkene 8] en schutter was [betrokkene 7].
5) Voor de ondervraging en de moord op [slachtoffer 6], oud-Hizbullahlid, op 02-08-1997 werden instructies gegeven door [betrokkene 1]. De instructies voor de actie werden overgebracht door [betrokkene 2]. Verantwoordelijk voor de ontvoering binnen de eenheid was [de opgeëiste persoon]. De ontvoering werd uitgevoerd door [betrokkene 13], [betrokkene 4] en [de opgeëiste persoon]. Ondervrager was [betrokkene 6].
6) Voor de ondervraging en de moord op [slachtoffer 7], oud-Hizbollahlid, in 1997, werden instructies gegeven door [betrokkene 1]. De instructies voor de actie werden overgebracht door [betrokkene 2]. Verantwoordelijk voor de ontvoering was [de opgeëiste persoon], verantwoordelijken voor de eenheid waren [betrokkene 9], [betrokkene 10], [betrokkene 11] en [betrokkene 12]. Schutter was [betrokkene 11].
7) Voor de moord op [slachtoffer 8], Hizbollahlid, in 1997, werden instructies gegeven door [betrokkene 1]. De instructies voor de actie werden overgebracht door [betrokkene 2]. Verantwoordelijk voor de actie binnen de eenheid was [de opgeëiste persoon], schutters waren [betrokkene 11] en [betrokkene 14].
8) Voor de moord op [slachtoffer 9], Hizbullahlid, in 1997, werden instructies gegeven door [betrokkene 1]. De instructies voor de actie werden overgebracht door [betrokkene 2]. Verantwoordelijk voor de actie binnen de eenheid was [de opgeëiste persoon], schutters waren [betrokkene 4] en [betrokkene 13].
9) Voor het toebrengen van verwondingen met een mes aan [slachtoffer 10] op 03-12-1997 werden instructies gegeven door [betrokkene 1]. De instructies voor de actie werden overgebracht door [betrokkene 2]. Verantwoordelijk voor de actie binnen de eenheid was [de opgeëiste persoon], degenen die de actie uitvoeren waren [betrokkene 15] ... en [betrokkene 16] ...
In januari 1998 is hij na toestemming van de organisatie te hebben verkregen voor de behandeling van zijn aandoening naar de provincie Istanbul gegaan. Op aanwijzing van [betrokkene 17], die in maart 1998 was aangehouden, werden in de woning waar hij verbleef en die behoorde tot de betreffende cel van de organisatie in de provincie Diyarbakir, 2 pistolen in beslag genomen. Bij de herindeling van de provincie Istanbul nam hij de verantwoordelijkheid op zich voor het Anatolische deel van de stad.
De feiten zijn naar Turks recht strafbaar krachtens artikel 146 Wetboek Pro van Strafrecht Turkije
8. Uit het uitleveringsverzoek volgt dat de opgeëiste persoon wordt gezocht wegens overtreding van art. 146 Turks Pro Wetboek van Strafrecht. Het uitleveringsverzoek houdt hierover het volgende in:
'Verdachte [de opgeëiste persoon] wordt momenteel gezocht vanwege het ten laste gelegde feit. Voor het aan verdachte ten laste gelegde feit voorziet artikel 146 van Pro het Turks Wetboek van Strafrecht nr. 765 in een levenslange gevangenisstraf onder verzwaard regime.'
9. Bij het uitleveringsverzoek is de tekst gevoegd van de toepasselijke rechtsvoorschriften (art. 18 lid 3 onder Pro c Uitleveringswet). Daaronder is de tekst van artikel 146 Turks Pro Wetboek van Strafrecht dat als volgt in het Nederlands is vertaald:
'Zij, die pogen de Constitutie van de Republiek Turkije om te vormen, te wijzigen dan wel te elimineren, hetzij geheel, hetzij ten dele, de bij deze wet ingestelde Grote Nationale Assemblee uit zijn functie te ontheffen dan wel met geweld te verhinderen zijn taken uit te oefenen, worden veroordeeld met een verzwaarde levenslange gevangenisstraf onder zwaar regime.'
Uitleveringsverzoek berust mede op het Europees Verdrag tot bestrijding van terrorisme
10. Aan het uitleveringsverzoek is mede ten grondslag gelegd het Europees Verdrag tot bestrijding van terrorisme (hierna: EVT 1977).(1) Het uitleveringsverzoek houdt hieromtrent het volgende in (ik citeer de Nederlandse vertaling):
'Ik verzoek u dan ook ingevolge artikel 16 van Pro het Europees Uitleveringsverdrag en artikel 1/d, e en f van het Europees Verdrag tot Bestrijding van Terrorisme verdachte Abdulhavap EKINCI op internationaal niveau door middel van een "rood bulletin" op te sporen en hem bij aanhouding uit te leveren aan ons land, en hem tot aan zijn uitlevering tijdelijk in bewaring te stellen.'
11. In dit verband wijs ik op een bericht afkomstig van de Ambassade van de Republiek Turkije gedateerd 5 januari 2012 waarin wordt ingegaan op de door het Nederlandse Ministerie van Veiligheid & Justitie aan de Turkse autoriteiten voorgelegde vraag of de uitlevering van [de opgeëiste persoon] enkel is verzocht ter zake van de vervolging van feiten die strafbaar zijn gesteld krachtens art. 146, eerste lid, Turkse Wetboek van Strafrecht. In haar uitspraak verwijst de Rechtbank naar dit bericht.
12. In het bericht van de Ambassade van de Republiek Turkije d.d. 5 januari 2012 wordt (impliciet) bevestigd dat de uitlevering inderdaad wordt verzocht ter zake van feiten die strafbaar zijn gesteld krachtens art. 146, eerste lid, Turkse Wetboek van Strafrecht. Voorts houdt het bericht het volgende in:
'[De opgeëiste persoon] wordt onder meer beschuldigd van het plegen van de delicten ontvoering, moord en leiding geven aan een terroristische groepering. De acties van Hezbollah hebben geleid tot de dood van een groot aantal slachtoffers. Deze acties te zien als een politiek delict en het uitleveringsverzoek mogelijk af te wijzen op grond van deze overweging zou indruisen tegen de bepalingen van het Europees Verdrag tot bestrijding van terrorisme, en in het bijzonder tegen de artikelen 1 en 2 van dit Verdrag, De instemming met de vervolging van [de opgeëiste persoon] zou passen binnen de gemeenschappelijke inspanningen van de beide landen in de gezamenlijke strijd tegen terrorisme.'
Terroristische misdrijven als misdrijven van politieke aard?
13. In de toelichting op het middel worden twee klachten naar voren gebracht. Beide houden verband met het terroristische karakter van de feiten waarvoor de uitlevering wordt verzocht. De eerste klacht houdt in dat de Rechtbank heeft nagelaten na te gaan of de feiten waarvoor de uitlevering wordt verzocht vallen onder het toepassingsbereik van het EVT 1977. In deze klacht ligt besloten dat als de Rechtbank dat had gedaan, zij de feiten niet als feiten van politieke aard had aangemerkt zoals bedoeld in art. 11 Uitleveringswet Pro (hierna ook kortheidshalve aangeduid als: politieke delicten). De tweede klacht houdt in dat de feiten naar Nederlands recht niet zonder meer als politieke delicten zouden zijn aan te merken omdat in de onderhavige zaak ook de artikelen 83 en 83a Sr van toepassing zijn. Daaruit zou volgen dat de feiten (tenminste: tevens) als terroristische misdrijven moeten worden aangemerkt. De tweede klacht faalt, de eerste klacht slaagt. Ik begin met de tweede klacht.
14. Ook de Officier van Justitie heeft ter zitting aangevoerd dat de feiten waarvoor de uitlevering wordt verzocht niet als delicten van politieke aard mogen worden aangemerkt omdat het naar Nederlands recht terroristische misdrijven opleveren. Net als in de toelichting op het middel is daarbij een beroep gedaan op de artikelen 83 en 83a Sr. Het ongemotiveerd voorbijgaan door de Rechtbank aan dit uitdrukkelijk onderbouwde standpunt leidt niet tot een motiveringsgebrek nu art. 359 lid 2 Sv Pro niet van toepassing is verklaard op de uitleveringsprocedure (art. 29 Uitleveringswet Pro) zodat hierover in cassatie terecht niet wordt geklaagd.
15. De Rechtbank heeft aangenomen dat de feiten waarvoor de uitlevering wordt verzocht, naar Nederlands recht geen terroristisch misdrijf maar 'gewoon' als een aanslag op de grondwettige regeringsvorm en aldus een absoluut politiek delict moeten worden gekwalificeerd. De Rechtbank doet daarbij een beroep op HR 17 april 2007, LJN BA1764, NJ 2007/399. In dit arrest heeft de Hoge Raad - voor zover dat hier van belang is - in rechtsoverweging 3.4 het navolgende overwogen:
'De Rechtbank heeft vastgesteld dat uit de overgelegde stukken blijkt dat de verzoekende Staat de uitlevering van de opgeëiste persoon uitsluitend heeft verzocht om hem te kunnen vervolgen ter zake van art. 146/1 van het Turkse Wetboek van Strafrecht. Die uitleg van de stukken is - mede gelet op hetgeen hiervoor onder 3.2 is weergegeven - niet onverenigbaar met de bewoordingen waarin zij zijn gesteld, en moet derhalve in cassatie worden geëerbiedigd.'
16. Hetzelfde geldt voor het oordeel van de Rechtbank in de onderhavige zaak. Ook de uitleg die de Rechtbank in de onderhavige zaak aan de stukken heeft gegeven is niet onverenigbaar met de bewoordingen waarin zij zijn gesteld zodat deze in cassatie moeten worden geëerbiedigd. Hieraan doet niet af dat de feiten waarvoor de uitlevering wordt verzocht naar Nederlands recht ook (tevens) zijn te kwalificeren als terroristische misdrijven. Hetzelfde gold voor de feiten waarvoor de uitlevering werd verzocht in de zaak die leidde tot het hierboven onder 15 genoemde arrest van de Hoge Raad. De Rechtbank mocht dus het uitleveringsverzoek aldus uitleggen dat de feiten waarvoor de uitlevering wordt verzocht naar Nederlands recht niet als terroristisch misdrijf zijn te kwalificeren. Er zijn ook inhoudelijke argumenten om de klacht te verwerpen.
17. De benadering die aan de klacht ten grondslag ligt, komt erop neer dat als het feit naar Nederlands recht als een terroristisch misdrijf kan worden gekwalificeerd er derhalve geen sprake meer kan zijn van politieke delicten. Deze opvatting is onjuist. De kwalificatie als terroristisch misdrijf laat onverlet dat sprake kan zijn van een delict van politieke aard. Het is zelfs niet ongebruikelijk dat de ene Staat delicten als terroristisch kwalificeert terwijl het in feite delicten van politieke aard betreft, indachtig de stelling dat de vrijheidsstrijder voor de een de terrorist is voor de ander.(2) Het onderscheid tussen terroristische misdrijven en misdrijven van politieke aard wordt bevestigd door de toepasselijke verdragen waarin is bepaald dat feiten die daarin worden aangewezen ten behoeve van uitlevering niet langer als politieke delicten worden aangemerkt. De feiten worden met andere woorden 'gedepolitiseerd'. Uit het 'depolitiseren' volgt dat deze terroristische misdrijven zonder het desbetreffende verdrag als politieke delicten zouden kunnen worden aangemerkt niettegenstaande het terroristische karakter ervan. Aldus volgt uit de verdragen tevens dat niet alle als terroristisch te kwalificeren misdrijven per definitie niet van politieke aard zijn. Alleen voor de misdrijven die onder het toepassingsbereik van de 'depolitiserende' verdragen vallen, wordt vastgelegd dat deze binnen de door de verdragen getrokken grenzen ten behoeve van uitlevering niet meer als delicten van politieke aard zullen worden aangemerkt. Van een terroristisch misdrijf kan dus niet worden gezegd dat het per definitie niet van politieke aard kan zijn.
18. Deze klacht faalt.
Vallen de feiten waarvoor de uitlevering wordt verzocht onder het toepassingsbereik van het EVT 1977?
19. Dan nu aandacht voor de klacht, dat de Rechtbank heeft nagelaten na te gaan of de feiten waarvoor de uitlevering wordt verzocht vallen onder het toepassingsbereik van het EVT 1977. Het verdrag strekt ertoe de bestraffing van terrorisme te vergemakkelijken, onder meer door een belemmering bij de uitlevering van verdachten weg te nemen door bepaalde terroristisch te noemen delicten te 'depolitiseren'. Daartoe worden in het verdrag feiten aangewezen die ten behoeve van uitlevering niet als van politieke aard mogen worden beschouwd. Het verdrag maakt in twee artikelen een onderscheid tussen twee categorieën misdrijven. In art. 1 EVT Pro 1977 worden feiten aangewezen die in verband met uitlevering niet langer als een politiek delict worden beschouwd. In art. 2 EVT Pro 1977 worden gedragingen aangewezen waarbij de Staten ervoor mogen kiezen die in verband met uitlevering niet langer als een politiek delict te beschouwen. Op dit onderscheid tussen het imperatief te noemen art. 1 en Pro het facultatief te noemen art. 2 moet Pro meteen een nuancering worden aangebracht omdat van harde verplichtingen nauwelijks sprake is, in ieder geval niet voor Nederland. Bij de meest dwingende verplichting die in art. 1 EVT Pro 1977 is opgenomen, heeft Nederland een voorbehoud gemaakt waarop hierna nog zal worden ingegaan terwijl art. 2 EVT Pro 1977 geen verplichting maar meer een 'intentieverklaring' tot 'depolitiseren' biedt.
20. De artikelen 1 en 2 EVT 1977 luiden als volgt:(3)
Article 1
For the purposes of extradition between Contracting States, none of the following offences shall be regarded as a political offence or as an offence connected with a political offence or as an offence inspired by political motives:
a. an offence within the scope of the Convention for the Suppression of Unlawful Seizure of Aircraft, signed at The Hague on 16 December 1970;
b. an offence within the scope of the Convention for the Suppression of Unlawful Acts against the Safety of Civil Aviation, signed at Montreal on 23 September 1971;
c. a serious offence involving an attack against the life, physical integrity or liberty of internationally protected persons, including diplomatic agents;
d. an offence involving kidnapping, the taking of a hostage or serious unlawful detention;
e. an offence involving the use of a bomb, grenade, rocket, automatic firearm or letter or parcel bomb if this use endangers persons;
f. an attempt to commit any of the foregoing offences or participation as an accomplice of a person who commits or attempts to commit such an offence.
Article 2
1. For the purposes of extradition between Contracting States, a Contracting State may decide not to regard as a political offence or as an offence connected with a political offence or as an offence inspired by political motives a serious offence involving an act of violence, other than one covered by Article 1, against the life, physical integrity or liberty of a person.
2. The same shall apply to a serious offence involving an act against property, other than one covered by Article 1, if the act created a collective danger for persons.
3. The same shall apply to an attempt to commit any of the foregoing offences or participation as an accomplice of a person who commits or attempts to commit such an offence.'
21. Bij het merendeel van de feiten waarvoor de uitlevering is verzocht, is sprake van moord dat kan worden aangemerkt als 'a serious offence involging an act of violence [...] against the life, physical integrity or liberty of a person' als bedoeld in art. 2 EVT Pro 1977. Voor het in de uiteenzetting van de feiten onder 9 genoemde toebrengen van verwondingen met een mes aan [slachtoffer 10], kan worden betwijfeld of het aan deze kwalificatie voldoet. Verder valt de onder 1, 2, 4, 5 en 6 genoemde ontvoering van het later gedode slachtoffer onder de in art. 1 sub d EVT Pro 1977 genoemde 'offence involving kidnapping'. Met uitzondering van het onder 9 genoemde feit, moet voor de feiten waarvoor de uitlevering wordt verzocht worden aangenomen dat daarop het bepaalde in de artt. 1 en 2 EVT 1977 van toepassing is.(4) Alvorens de vraag te bespreken wat dit betekent voor de beslissing van de uitleveringsrechter eerst nog aandacht voor het volgende.
Vallen de feiten waarvoor de uitlevering wordt verzocht onder andere, nieuwere verdragen?
22. Inmiddels is naast het EVT 1977 een tweede verdrag in werking getreden dat relevant is voor het antwoord op de vraag of feiten waarvoor de uitlevering wordt verzocht, als een politiek delict kunnen worden gekwalificeerd. Dit is het Europees Verdrag ter voorkoming van terrorisme dat op 16 mei 2005 te Warschau tot stand is gekomen.(5) Het verdrag is op 1 juni 2007 in werking getreden, voor Nederland op 1 november 2010 en voor Turkije op 1 juli 2012.(6) Dit verdrag wordt verder aangeduid als EVT 2005.
23. De opzet van dit verdrag sluit op enkele hier relevante hoofdpunten aan bij het EVT 1977. Het depolitiseert een reeks terroristisch te noemen feiten die worden omschreven in een reeks verdragen die als bijlage bij het verdrag zijn gevoegd. Net als het EVT 1977 kan een voorbehoud worden gemaakt. De Staat verplicht zich dan dit voorbehoud per geval toe te passen op basis van een naar behoren onderbouwde beslissing (art. 20 lid Pro 2). Anders dan het EVT 1977 biedt dit verdrag geen ijkpunten die bij het nemen van de beslissing in aanmerking moeten worden genomen. Nederland heeft een voorbehoud gemaakt.(7)
24. Van de terroristisch te noemen feiten waarop het EVT 2005 betrekking heeft, komt het aan ontvoering verwante misdrijf van gijzeling in aanmerking zoals omschreven in het Internationaal Verdrag tegen het nemen van gijzelaars 1979.(8) Nederland en Turkije zijn partij bij dit verdrag dat is opgenomen onder 4 van de bijlage bij het EVT 2005.(9) Toch kunnen de gevallen van ontvoering waarvoor de uitlevering wordt verzocht, niet (zonder meer) worden aangemerkt als gijzeling zoals omschreven in het Internationaal Verdrag tegen het nemen van gijzelaars 1979.
25. Voor de toepassing van het Internationaal Verdrag tegen het nemen van gijzelaars 1979, wordt het misdrijf van 'gijzeling' in art. 1, eerste lid, als volgt omschreven:
'Any person who seizes or detains and treatens to kill, to injure or to continue to detain another person (hereinafter referred to as the "hostage") in order to compel a third party, namely, a State, an international intergovernmental organization, a natural or juridical person, or a group of persons, to do or abstain from doing any act as an explicit or implicit condition for the release of the hostage commits the offence of taking of hostages ("hostage-taking") within the meaning of this Convention.'
26. Een kenmerk van dit misdrijf is het stellen van eisen aan derden.(10) Uit de stukken kan ik niet opmaken dat de ontvoeringen hebben plaatsgevonden om aan derden eisen te stellen. De slotsom is daarmee voor wat betreft het EVT 2005, dat daaruit niet voortvloeit dat de feiten waarvoor de uitlevering wordt verzocht als terroristiche misdrijven kunnen worden aangemerkt waarvoor art. 20 van Pro het EVT 2005 bepaalt dat deze ten behoeve van uitlevering niet mogen worden beschouwd als een politiek delict, nog afgezien van het bij dit artikel gemaakte Nederlandse voorbehoud. Ten overvloede stip ik nog het volgende aan. Voor zover in de uiteenzetting van de feiten besloten ligt, dat deze ertoe strekten de Turkse Staat ergens toe te dwingen, moet de vraag worden beantwoord of deze zijn begaan in het kader van een gewapend conflict als bedoeld in art. 12 van Pro het Verdrag.(11) Indien deze politiek uiterst gevoelige vraag bevestigend zou worden beantwoord, is het Verdrag niet van toepassing op de gijzeling maar de specifiek voor gewapende conflicten geschreven regels. Verdere uitwerking van dit thema voert hier te ver.
27. Terug naar het EVT 1977 waarvoor het Internationaal Verdrag tegen het nemen van gijzelaars 1979 ook van belang is. Thans wordt in art. 1 onder Pro d EVT 1977 gewezen op 'offence involving kidnapping, the taking of a hostage or serious unlawful detention'. Dit zal veranderen indien het Protocol tot wijziging van het Europees Verdrag tot bestrijding van terrorisme 2003 in werking is getreden.(12) De artikelen 1 en 2 EVT 1977 zullen worden aangevuld c.q. gewijzigd door de artikelen 1 en 2 Protocol. Nederland en Turkije hebben het Protocol geratificeerd maar het is nog niet in werking getreden.(13) Gelet op het feit dat 15 Staten nog moeten ratificeren voordat het Protocol in werking zal treden, valt dit niet op korte termijn te verwachten. Desondanks is de tendens die uit de voorgenomen wijziging naar voren komt, interessant bij de beoordeling van het middel.
28. Met het Protocol, zal art. 1 onder Pro d EVT 1977 worden vervangen door een verwijzing naar het Internationaal Verdrag tegen het nemen van gijzelaars 1979 ('offence within the scope of the International Convention Against the Taking of Hostages, adopted at New York on 17 December 1979'). Daarnaast worden aan art. 1 EVT Pro 1977 nog feiten toegevoegd die in een zestal verdragen zijn omschreven, zodat de reikwijdte op dit punt gelijk zal zijn aan het EVT 2005 dat op precies dezelfde tien verdragen betrekking heeft.
29. Toegespitst op de feiten waarvoor de uitlevering wordt verzocht, zal het resultaat van het Protocol zijn dat het gewijzigde verdrag niet langer zal verplichten tot het depolitiseren van 'kidnapping'. In art. 1 onder Pro d EVT 1977 resteert gijzeling zoals bedoeld in het Verdrag tegen het nemen van gijzelaars 1979 maar uit de stukken blijkt niet dat de feiten als zodanig zijn te kwalificeren, zoals ik hierboven onder reeds opmerekte.
30. Na de wijziging van het EVT 1977 zal een feit als ontvoering nog kunnen vallen onder de feiten genoemd in het gewijzigde art. 2 lid Pro 1: 'a serious offence involving an act of violence, other than one covered by Article 1, against the life, physical integrity or liberty of a person.' Maar de betekenis van art. 2 EVT Pro 1977 blijft ook onder het gewijzigde verdrag voor de Nederlandse praktijk, gelet op het facultaire karakter, naar alle waarschijnlijkheid klein.
31. Uit het bovenstaande volgt dat een deel van de feiten waarvoor de uitlevering wordt verzocht, valt onder het toepassingsbereik van art. 1 onder Pro d EVT 1977 maar dat deze niet vallen onder het toepassingsbereik van het EVT 2005 en dat de feiten evenmin zouden vallen onder het toepassingsbereik van art. 1 onder Pro d EVT 1977 zoals dat zal komen te luiden na inwerkingtreding van het Protocol.
De toepasselijkheid van het EVT 1977 en de beslissing van de uitleveringsrechter
32. De betekenis van het EVT 1977 voor de Nederlandse praktijk is tamelijk beperkt. Voor wat betreft art. 2 EVT Pro 1977 volgt dit uit de inhoud van het artikel zelf. Voor wat betreft de daarin aangewezen feiten, staat het de verdragsluitende Staten vrij deze niet te beschouwen als een politiek delict, een met een politiek delict samenhangend feit of een feit ingegeven door politieke motieven.(14) Art. 2 EVT Pro 1977 behelst geen verplichting om de daarin opgesomde feiten te 'depolitiseren' maar opent daartoe de mogelijkheid voor Staten die dat wenselijk achten.(15) De bepaling heeft daarmee een facultatief karakter. Stein kwalificeert het artikel als een 'Optionsklausel'.(16) Swart noemt het een 'merkwaardige bepaling, waarvan men zich kan afvragen welke praktische betekenis zij eigenlijk heeft.'(17) In de Memorie van Toelichting bij de goedkeuringswet wordt art. 2 EVT Pro 1977 gekwalificeerd als een 'intentieverklaring, een soort van richtlijn aan de verdragsstaten bij het bepalen van hun beleid.'(18) Nu art. 2 EVT Pro 1977 slechts de mogelijkheid biedt ('may') om de daar genoemde feiten niet als politiek delict aan te merken, 'derogeert artikel 2 niet Pro aan de bestaande regels met betrekking tot de niet-uitlevering ter zake van politieke delicten' aldus dezelfde Memorie van Toelichting.(19) Voor deze delicten blijft daarom alle bij het oude, concludeert Swart.(20)
33. De betekenis van het EVT 1977 voor de Nederlandse praktijk is gelet op het imperatieve karakter het grootst voor wat betreft de feiten genoemd in art. 1. Hieraan doet niet af dat Nederland bij art. 1 een Pro voorbehoud heeft gemaakt.
34. Nederland heeft gebruik gemaakt van de in art. 13 EVT Pro 1977 gegeven mogelijkheid een voorbehoud te maken. Het bij de ratificatie op 18 april 1985 gemaakte voorbehoud luidt als volgt:
'With due observance of Article 13, paragraph 1, of the Convention, the Kingdom of the Netherlands reserves the right to refuse extradition in respect of any offence mentioned in Article 1 of the Convention including the attempt to commit or participation in one of these offences, which it considers to be a political offence or an offence connected with a political offence.'(21)
35. Artikel 13, eerste lid, EVT 1977 bepaalt echter dat indien een voorbehoud wordt gemaakt, bij de waardering van het karakter van het delict een aantal gezichtspunten in de beschouwingen dienen te worden betrokken. Artikel 13, eerste lid, EVT 1977, luidt als volgt:
'Any State may, at the time of signature or when depositing its instrument of ratification, acceptance or approval, declare that it reserves the right to refuse extradition in respect of any offence mentioned in Article 1 which it considers to be a political offence, an offence connected with a political offence or an offence inspired by political motives, provided that it undertakes to take into due consideration, when evaluating the character of the offence, any particularly serious aspects of the offence, including:
a. that it created a collective danger to the life, physical integrity or liberty of persons; or
b. that it affected persons foreign to the motives behind it; or
c. that cruel or vicious means have been used in the commission of the offence.'
36. Met het voorbehoud heeft Nederland zich het recht voorbehouden de uitlevering voor bepaalde feiten, die behoren tot de in art. 1 EVT Pro genoemde categorieën, te weigeren in geval het deze als politiek delict beschouwt.(22) Helemaal vrij is de Nederlandse rechter daarbij echter niet. Swart heeft opgemerkt dat het Nederlandse voorbehoud niet zal 'toelaten' dat de in art. 1 genoemde Pro delicten 'zonder meer als politieke delicten worden beschouwd.'(23) Het gemaakte voorbehoud heeft niet tot gevolg dat de desbetreffende gedragingen zonder meer worden 'gedepolitiseerd', maar verplicht de Nederlandse rechter om bij de beoordeling van het politieke karakter van een strafbaar feit als bedoeld in art. 1 'kenmerken van "bijzonder gewicht" mede in acht te nemen.'(24)
37. Als deze uitleg juist is, dan moet de vraag worden beantwoord in hoeverre de onderhavige zaak verschilt van de zaak die ten grondslag lag aan HR 17 april 2007, LJN BA1764, NJ 2007/399. De Rechtbank te Roermond had de uitlevering aan de Republiek Turkije ontoelaatbaar verklaard om redenen die vergelijkbaar zijn met de overwegingen van de Rechtbank in de onderhavige zaak. De Hoge Raad verwierp het hiertegen gerichte cassatieberoep met een beroep op de uitleg van de stukken door de Rechtbank die hij niet onverenigbaar oordeelde met de bewoordingen waarin zij zijn gesteld (hierboven onder 15 geciteerd).(25)
38. De feiten waarvoor in die zaak de uitlevering werd gevraagd, kunnen echter niet onder art. 1 EVT Pro 1977 worden gebracht, als ik het goed zie: 1. afpersing (overval confectieatelier); 2. afpersing (gewapende overval op een juwelierswinkel); 5. afpersing (gewapende overval op een deviezenkantoor); 7. protestbetoging houden waarbij molotow cocktails op de weg zijn geworpen; 8. een ruit inslaan en 3. molotow cocktails gooien in het gebouw van een politieke partij.(26) De Rechtbank had in die zaak ambtshalve vastgesteld dat het politieke delicten betrof. De waarnemend Advocaat-Generaal Bleichrodt toetst of de feiten kunnen worden aangemerkt als politieke delicten maar betrekt daarbij niet het EVT 1977 . De verklaring daarvoor kan goed zijn dat de feiten waarop het uitleveringsverzoek betrekking heeft niet onder vallen onder het EVT 1977 en op dat verdrag in cassatie geen beroep is gedaan.
39. In de onderhavige zaak gaat het dus niet slechts om de uitleg die de Rechtbank aan het uitleveringsverzoek heeft gegeven, maar ook om de wijze waarop de Rechtbank zich rekenschap heeft gegeven van de vraag of de feiten gelet op het EVT 1977 als delicten van politieke aard kunnen c.q. moeten worden aangemerkt.
40. De verplichting om de in art. 1 EVT Pro 1977 genoemde 'particularly serious aspects' in acht te nemen voor de daar genoemde delicten, is niet verder omschreven. Wellicht oordeelt Stein daarom dat voor de Staten 'ihre Entscheidungsfreiheit nicht nennenswert einschränken können' zal.(27)
41. In de zaak Nuriye Kesbir, welke eveneens een uitleveringsverzoek van de Republiek Turkije betrof, heeft de Hoge Raad overwogen dat het aan de uitleveringsrechter is om te beoordelen of bij onder art. 1 EVT Pro 1977 vallende feiten sprake is van een politiek delict.(28) Uit de overwegingen van de Rechtbank blijkt echter niet dat zij zich enige rekenschap heeft gegeven van de genoemde factoren. De uitspraak van de Rechtbank lijdt daarom aan een motiveringsgebrek en kan niet in stand blijven.
42. Ik heb me nog afgevraagd of de wijze waarop de feiten waarvoor de uitlevering wordt verzocht door de Turkse autoriteiten zijn gekwalificeerd, doorslaggevend is voor het antwoord op de vraag of de uitlevering ter zake van delicten van politieke aard wordt verzocht. De Nederlandse autoriteiten hebben de Turkse autoriteiten in de gelegenheid gesteld de kwalificatie naar Turks recht uit te breiden, zoals blijkt uit het hierboven genoemde bericht afkomstig van de Ambassade van de Republiek Turkije gedateerd 5 januari 2012 waarin wordt ingegaan op de door het Nederlandse Ministerie van Veiligheid & Justitie aan de Turkse autoriteiten voorgelegde vraag of de uitlevering van [de opgeëiste persoon] enkel is verzocht ter zake van vervolging feiten die strafbaar zijn gesteld krachtens art. 146, eerste lid, Turkse Wetboek van Strafrecht. De Turkse autoriteiten hebben echter vastgehouden aan het in een uitleveringsrelatie enigszins ongemakkelijke art. 146 Turkse Pro Wetboek van Strafrecht dat overduidelijk wijst op een absoluut politiek delict.
43. Aan de toepasselijkheid van het EVT 1977 doet een en ander niets af, zoals blijkt uit de memorie van toelichting bij het voorstel voor de goedkeuringswet voor het EVT 1977. Als primaire bedoeling van het EVT 1977 wordt daarin onder meer opgemerkt dat niet wordt gelet op de kwalificatie van de feiten volgens het recht van de verdragsstaten:
'De primaire bedoeling van het verdrag is om, voor wat de behandeling van uitleveringsverzoeken tussen verdragsstaten betreft, uitsluitend het materiële karakter van het feit, dus bij voorbeeld wederrechtelijke vrijheidsberoving te laten meetellen, en niet te letten op de bedoeling die bij de daders heeft voorgezeten en evenmin op de kwalificatie van de feiten volgens het recht van de verdragsstaten.'(29)
Conclusie
44. De uitkomst van de conclusie is enigszins curieus. De in cassatie opgeworpen vraag of de rechtbank een onjuiste maatstaf heeft toegepast door niet mede te toetsen aan het Europees Verdrag tot bestrijding van terrorisme is bevestigend beantwoord gelet op artikel 1 onder Pro d EVT 1977. Sinds de inwerkingtreding van dat verdrag is er een tendens verder te depolitiseren. Merkwaardig is dat onder het EVT 2005 de hier aan de orde zijnde feiten nu juist niet meer gedepolitiseerd zouden moeten worden omdat ontvoering niet onder het toepassingsbereik van het verdrag valt. Na toekomstige inwerkingtreding van de wijziging van het EVT 1977 door het Protocol geldt voor art. 1 EVT Pro 1977 hetzelfde. Gelet op het imperatieve karakter van het vigerende artikel 1 onder Pro d EVT 1977 kon de rechtbank echter niet aan de ook door het OM in feitelijke instantie opgeworpen vraag, of er niet sprake is van een terroristisch misdrijf, voorbij gaan. Gelet op het voorbehoud van Nederland bij artikel 1 EVT Pro 1977 is de rechter gehouden daaromtrent opheldering te geven. Daaraan lijkt mij niet af te doen dat na toekomstige inwerkingtreding van de het gewijzigde artikel 1 EVT Pro 1977 die eis niet meer van zelf spreekt.
45. Het middel is terecht voorgesteld.
46. Deze conclusie strekt ertoe dat de bestreden uitspraak zal worden vernietigd en dat verzoeker zal worden opgeroepen voor een nader te bepalen zitting van de Hoge Raad teneinde omtrent het verzoek tot zijn uitlevering te worden gehoord.
De Procureur-Generaal
Bij de Hoge Raad der Nederlanden
AG
1 Europees Verdrag tot bestrijding van terrorisme, Straatsburg 27 januari 1977, Trb. 1977, 63; in werking getreden op 4 augustus 1978, voor Nederland op 19 juli 1985, Trb. 1985, 66 p. 5 voor Turkije op 20 augustus 1981, Trb. 2012, 66, p. 3.
2 Art. 12 Internationaal Pro Verdrag tegen het nemen van gijzelaars (New York 17 december 1979, Trb. 1981, 53) waarover Lambert schrijft dat het waarschijnlijk is opgenomen 'to satisfy those States which wanted to emphasize that national liberation struggles can be seen as "armed conflicts" rather than as terrorist activity'. J.J. Lambert, Terrorism and Hostages in International Law - A Commentary on the Hostages Convention 1979, Cambridge: Grotius Publications Limited 1990, p. 279. Art. 12 luidt Pro als volgt: 'In so far as the Geneva Conventions of 1949 for the protection of war victims or the Additional Protocols to those Conventions are applicable to a particular act of hostage-taking, and in so far as States Parties to this Convention are bound under those conventions to prosecute or hand over the hostage-taker, the present Convention shall not apply to an act of hostage-taking committed in the course of armed conflicts as defined in the Geneva Conventions of 1949 and the Protocols thereto, including armed conflicts mentioned in article 1, paragraph 4, of Additional Protocol I of 1977, in which peoples are fighting against colonial domination and alien occupation and against racist regimes in the exercise of their right of self-determination, as enshrined in the Charter of the United Nations and the Declaration on Principles of International Law concerning Friendly Relations and Co-operation among States in accordance with the Charter of the United Nations.'
3 Zie over toekomstige wijzigingen van beide artikelen nader hieronder nrs. 27 e.v.
4 Na het inwerkingtreden van het Protocol tot wijziging van het Europees Verdrag tot bestrijding van terrorisme, supra noot , valt een 'offence involving kidnapping' niet langer onder art. 1 EVT Pro 1977, zie de geconsolideerde versie . Zie nader nrs. 27 e.v.
5 Trb. 2005, 2006, 36.
6
ChercheSig.asp?NT=196&CM=8&DF=21/08/2012&CL=ENG>
7 Trb. 2010, 244, p. 5-6 'With due regard to Article 20, paragraph 2, of the Convention, the Kingdom of the Netherlands reserves the right to refuse to extradite an alleged offender for any of the offences referred to in Articles 5 to 7 and 9 of the Convention that are regarded as political offences or as offences connected with a political offence, where such offences do not relate to the offences described in the Conventions referred to under points 9 and 10 of the Appendix to the Convention.'
8 New York 17 december 1979, Trb. 1981, 53.
9 Nederland: 5 januari 1989, Trb. 1989, 6, p. 7; Turkije: 14 september 1989, Trb. 1995, 246, p. 2.
10 Kamerstukken II 1983/84, 18 438 (R 1261), nr. 3, p. 9.
11 Kamerstukken II 1983/84, 18 438 (R 1261), nr. 3, p. 12. Zie voor de tekst van art. 12 hierboven Pro noot 5.
12 Straatsburg 15 mei 2003, Trb. 2003, 133.
13
14 In de authentieke Engels- en Franstalige versies staat 'may' respectievelijk 'peut'.
15 M.R. Mok, 'Het Europees verdrag tot bestrijding van terrorisme', NJB 52 (1977) p. 665 e.v. op p. 667.
16 T. Stein, Die Auslieferungsausnahme bei politischen Delikte, Berlijn-Heidelber-New York-Tokyo: Springer-Verlag 1983, p. 148.
17 A.H.J. Swart m.m.v. K. Helder, Nederlands uitleveringsrecht, Zwolle: W.E.J. Tjeenk Willink 1986, p. 275 nr. 240.
18 Kamerstukken II 1979/80, 15 971 (R 1133), nr. 3, p. 9.
19 Kamerstukken II 1979/80, 15 971 (R 1133), nr. 3, p. 9.
20 Swart, a.w., p. 278 nr. 242.
21 Trb. 2012, 66, p. 9.
22 HR 7 mei 2004, LJN AF6988, NJ 2007/276 rov. 3.4.6.
23 Swart, a.w., p. 273 nr. 238.
24 Swart, a.w., p. 277 nr. 241.
25 HR 17 april 2007, LJN BA1764, NJ 2007/399 rov. 3.4.
26 Ik volg de nummering van het uitleveringsverzoek zoals dat in het arrest sub 3.2 is weergegeven.
27 Stein, a.w., p. 150.
28 HR 7 mei 2004, LJN AF6988, NJ 2007/276 rov. 3.4.6.
29 Kamerstukken II 1979/80, 15 971 (R 1132), nr. 3, p. 8.