Uitspraak
18.1106 WWB, 18/1107 WWB, 18/1108 WWB
Centrale Raad van Beroep
Meervoudige kamer
Uitspraak op het hoger beroep tegen de uitspraak van de rechtbank Limburg van 4 september 2014, 12/1758 en 13/2114 (aangevallen uitspraak), na vernietiging in cassatie van de uitspraak van de Raad van 11 april 2017, 14/5733 WWB, 14/5734 WWB en 15/704 WWB en terugwijzing door de Hoge Raad der Nederlanden (Hoge Raad)
Partijen:
[appellante] te [woonplaats] (appellante)
het college van burgemeester en wethouders van Venlo (college)
Datum uitspraak: 8 januari 2019
PROCESVERLOOP
Bij arrest van 16 februari 2018, nr. 17/02508 heeft de Hoge Raad het beroep in cassatie van appellante en het incidenteel beroep in cassatie van het college tegen de uitspraak van de Raad van 11 april 2017, 14/5733 WWB, 14/5734 WWB en 15/704 WWB gegrond verklaard, deze uitspraak vernietigd behoudens de beslissingen omtrent het griffierecht, de proceskosten en de schadevergoeding wegens overschrijding van de redelijke termijn en het geding teruggewezen naar de Raad ter verdere behandeling en beslissing van de zaak met inachtneming van dit arrest.
De Raad heeft het onderzoek heropend.
Het onderzoek ter zitting is hervat op 6 november 2018, gelijktijdig met de zaken 18/1110 WWB en 18/1111 WWB tussen [naam 1] ( [X] ) en het college. Appellante is verschenen, bijgestaan door mr. W.G.H. van de Wetering, juridisch adviseur. Het college heeft zich laten vertegenwoordigen door C.W.M.G. Volleberg. In de zaken 18/1110 WWB en 18/1111 WWB is heden afzonderlijk uitspraak gedaan.
OVERWEGINGEN
1. De Raad verwijst voor de in dit geding van belang zijnde feiten en omstandigheden allereerst naar de uitspraak van 11 april 2017 en het arrest van de Hoge Raad van 16 februari 2018. Hij volstaat hier met het volgende.
2.1.
Bij besluit van 12 juli 2012, na bezwaar gehandhaafd bij besluit van 24 oktober 2012 (bestreden besluit 1), heeft het college de op grond van de Wet werk en bijstand (WWB) ontvangen bijstand van appellante met ingang van 1 juni 2012 ingetrokken. Daaraan heeft het college ten grondslag gelegd dat appellante een gezamenlijke huishouding voert met [X] , zonder daarvan melding te maken bij het college.
2.2.
Bij besluit van 22 januari 2013, na bezwaar gehandhaafd bij besluit van 3 juni 2013 (bestreden besluit 2), heeft het college de bijstand van appellante over de periode van
14 oktober 2002 tot en met 31 mei 2012 ingetrokken en de over die periode gemaakte kosten van bijstand van in totaal € 111.804,43 van appellante teruggevorderd. Daaraan heeft het college ten grondslag gelegd dat appellante in deze periode een gezamenlijke huishouding voerde met [X] , zonder daarvan melding te maken bij het college.
3. Bij de aangevallen uitspraak heeft de rechtbank het beroep tegen bestreden besluit 1 ongegrond verklaard, het beroep tegen bestreden besluit 2 gegrond verklaard en dit besluit vernietigd voor zover dat ziet op de intrekking van bijstand over de periode van 14 oktober 2002 tot en met 31 december 2006 en de terugvordering en het college opgedragen een nieuw besluit op bezwaar te nemen. De rechtbank heeft daartoe, voor zover van belang, overwogen dat de onderzoeksbevindingen voldoende feitelijke grondslag bieden voor de conclusie dat appellante en [X] in ieder geval vanaf 1 januari 2007 een gezamenlijke huishouding voerden in de woning van appellant aan de [adres 1] . Voor de periode daaraan voorafgaand bestaat onvoldoende grondslag.
4. Bij besluit van 17 oktober 2014 (nader besluit) heeft het college de bezwaren tegen het besluit van 22 januari 2013 gegrond verklaard voor zover het betreft de intrekking en terugvordering van de bijstand over de periode van 14 oktober 2002 tot en met 31 december 2006 en de bezwaren voor het overige ongegrond verklaard. Het bedrag van de terugvordering is daarbij bepaald op € 60.540,12.
4.1.
Het nader besluit wordt, gelet op de artikelen 6:19, eerste lid, en 6:24 van de Algemene wet bestuursrecht (Awb), mede in de beoordeling betrokken, aangezien dit besluit niet volledig tegemoet komt aan het beroep
5. Bij uitspraak van 11 april 2017 heeft de Raad geoordeeld dat niet vanaf 1 januari 2007 maar pas vanaf 1 mei 2010 sprake was van een gezamenlijke huishouding tussen appellante en [X] , zodat geen toereikende grondslag bestaat voor de intrekking van de bijstand van appellante over de periode van 1 januari 2007 tot en met 30 april 2010.
6. In het arrest van 16 februari 2018 heeft de Hoge Raad overwogen dat de Raad aan zijn oordeel dat het college aannemelijk heeft gemaakt dat sprake was van een gezamenlijke huishouding tussen appellante en [X] , ten grondslag heeft gelegd dat sprake was van wederzijdse zorg, maar niet heeft vastgesteld of, en zo ja, vanaf welke datum, appellante en [X] hun hoofdverblijf hadden in dezelfde woning. Zo berust het oordeel van de Raad niet op de door de Raad vastgestelde, juiste maatstaf. Voor zover de klachten van appellante zien op het oordeel van de Raad dat sprake was van wederzijdse zorg, falen deze volgens de Hoge Raad.
7. De Raad ziet zich nu nog geplaatst voor de vraag of appellante en [X] in de hier te beoordelen periode, die loopt van 1 mei 2010 tot en met 12 juli 2012, beiden hun hoofdverblijf in de woning van [X] hadden. Voor het standpunt van appellante dat daarbij tevens opnieuw moet worden beoordeeld of sprake was van wederzijdse zorg, bestaat, gelet op het arrest van de Hoge Raad, geen grondslag.
7.1.
Op grond van artikel 3, derde lid, van de WWB is van een gezamenlijke huishouding sprake indien twee personen hun hoofdverblijf in dezelfde woning hebben en zij blijk geven zorg te dragen voor elkaar door middel van het leveren van een bijdrage in de kosten van de huishouding dan wel anderszins.
7.2.
Appellante en [X] stonden in de te beoordelen periode op verschillende adressen in de gemeentelijke basisadministratie persoonsgegevens (GBA, thans basisregistratie personen) ingeschreven. Dat staat echter op zichzelf niet in de weg aan het hebben van een hoofdverblijf in dezelfde woning. Aannemelijk zal moeten zijn dat hetzelfde adres als hoofdverblijf van beiden fungeert. Het hoofdverblijf van een betrokkene ligt daar waar zich het zwaartepunt van het persoonlijk leven bevindt. Dit dient te worden bepaald aan de hand van concrete feiten en omstandigheden.
7.3.
Naar het oordeel van de Raad heeft het college aannemelijk gemaakt dat het zwaartepunt van het persoonlijk leven van appellante tijdens de gehele te beoordelen periode zich bevond op het adres van [X] en dat appellante en [X] dus in die periode beiden hun hoofdverblijf op het adres van [X] hadden. Daartoe wordt het volgende overwogen.
7.4.
In het kader van het aan de bestreden besluiten ten grondslag gelegde onderzoek door de sociale recherche Regio Limburg Noord zijn omwonenden van het adres van appellante aan de [adres 2] (uitkeringsadres) en van het adres van [X] aan de [adres 1] ( [adres 1] ) als getuigen gehoord.
7.4.1.
Getuige [naam getuige 1] , wonende aan de [adres 3] , heeft verklaard dat zij daar sinds 1975 woont, dat zij meestal aan het raam zit en daardoor ziet wat er op straat gebeurt, dat zij buurman [naam 2] en zijn vriendin [naam vriendin] nagenoeg dagelijks in en uit de woning op het uitkeringsadres ziet komen en dat zij appellante, de dochter van [naam 2] , al enkele jaren nauwelijks meer heeft gezien. Getuige [naam getuige 2] ( [2] ), wonende aan de [adres 4] , heeft verklaard dat hij sinds 2000 op dat adres woont, dat zijn woning uitkijkt op het uitkeringsadres, dat hij [naam 2] en [naam vriendin] meerdere keren per week in en uit de woning op het uitkeringsadres ziet komen, dat hij de dochter van [naam 2] meent te herkennen op een foto van appellante die hem wordt voorgehouden en dat hij haar wel eens bij de woning op het uitkeringsadres heeft gezien, maar dat dit lang geleden was. Getuigen [naam getuige 3] ( [3] ) en [naam getuige 4] ( [4] ), wonende aan de [adres 5] , hebben verklaard dat zij daar sinds 1980 wonen, dat zij schuin tegenover het uitkeringsadres wonen, dat zij weten dat op het uitkeringsadres [naam 2] en een vrouw wonen omdat zij [naam 2] en deze vrouw alle dagen zien en hen ook samen boodschappen zien doen, dat [3] appellante niet herkent als hem een foto van appellante wordt voorgehouden en dat [4] denkt dat het een foto is van een dochter van [naam 2] , maar dat het jaren geleden is dat zij deze dochter heeft gezien.
7.4.2.
Getuigen [naam getuige 5] ( [5] ) en [naam getuige 6] ( [6] ), wonende aan de [adres 6] , hebben verklaard dat zij daar ongeveer tien jaar wonen, dat de woonkamer en de keuken uitkijken op de [adres 1] , dat hun huis tegenover nummer [nummer] ligt, dat zij meerdere keren per week [X] en een vrouw de woning in en uit zien gaan - vaak komen en gaan ze samen en soms alleen -, dat zij in de woning aan de [adres 1] kunnen kijken en beide mensen dan ook in de woning zien lopen, dat de vrouw van nummer [nummer] er al jaren woont, vanaf 2005 of eerder. [6] herkent appellante voor 100% als de vrouw van nummer [nummer] waarover zij heeft verklaard. Getuige [naam getuige 7] ( [7] ), wonende aan de [adres 7] , heeft verklaard dat haar woning tegenover de woning aan de [adres 1] ligt, dat zij daar sinds haar geboorte in 1937 woont, dat zij [X] iedere dag in en uit de woning aan de [adres 1] ziet komen, dat zij een vrouw iets minder maar wel meerdere keren per week de woning in en uit ziet gaan, dat zij de vrouw regelmatig boodschappen ziet halen en haar ook met een schort in de deuropening ziet staan, dat zij
’s ochtends ziet dat [X] of de vrouw de jaloezieën op de begane grond open doet, dat deze situatie zeker sinds zes jaar bestaat, dat de vrouw volgens haar [achternaam] heet en dat zij, als haar een foto van appellante wordt getoond, de vrouw op de foto herkent als de vrouw waarover zij heeft verklaard.
7.4.3.
De hiervoor genoemde getuigen zijn allen langdurig woonachtig nabij de woning op het uitkeringsadres dan wel de woning aan de [adres 1] en hun verklaringen bevatten concrete feitelijke informatie over de dagelijkse gang van zaken rond en in de woning aan de [adres 1] . Volgens deze verklaringen hebben de getuigen uit de directe omgeving van het uitkeringsadres appellante al jaren niet of nauwelijks gezien op dat adres en hebben getuigen uit de directe omgeving van de [adres 1] appellante wel dagelijks of bijna dagelijks gezien in en nabij de woning aan de [adres 1] . Uit de verklaringen die [2] , [3] en [4] bij de rechtbank hebben afgelegd en de verklaringen die [2] , [4] , [5] en [6] in het kader van de strafzaak tegen appellante tegenover de rechter-commissaris hebben afgelegd, komt, anders dan appellante heeft aangevoerd, geen ander beeld naar voren. Geen van de getuigen heeft expliciet afstand genomen van zijn of haar eerdere verklaring. [5] heeft tegenover de rechter-commissaris verklaard eerder naar waarheid te hebben verklaard. Op basis van de getuigenverklaringen van de omwonenden van de [adres 1] is het aannemelijk dat appellante en [X] ten tijde van de getuigenverhoren al een aantal jaren hun gezamenlijk hoofdverblijf in de woning van [X] aan de [adres 1] hadden.
7.5.
Dat deze situatie in ieder geval al vanaf 1 mei 2010 bestond, blijkt uit het volgende.
7.5.1.
Bij de doorzoeking van de woning aan de [adres 1] zijn op de begane grond in de hal/gang, het toilet, de woonkamer, keuken, op de eerste etage in twee slaapkamers en de badkamer en op de tweede etage op de overloop, in twee kamers en in de badkamer, dameskleding, -schoenen en -cosmetica, medicijnen op naam van appellante, een bankpas en/of administratieve bescheiden, waaronder post op naam van appellante, aangetroffen. Voorts zijn rekeningen gericht aan [X] aangetroffen met daarop handgeschreven notities met een handschrift dat overeenkomt met dat van appellante. De data op de medicijnen zien op de periode van 2008 tot en met 2011 en de data op de administratieve bescheiden zien op de gehele te beoordelen periode .
7.5.2.
Voorts zijn tijdens de doorzoeking van de woning aan de [adres 1] op een computer
e-mailberichten van en naar het e-mailadres van [X] aangetroffen. In de uitgaande berichten wordt vaak gesproken over “wij” en deze berichten zijn ondertekend door [naam 3] en [naam 4] - de voornamen van appellante en [X] . De e-mailberichten aan de moeder van het kleinkind van [X] worden ook wel ondertekend met “Opa und Oma/Omi”. Uit de e-mailberichten blijkt, en daarover is ook verklaard door [5] , [6] en [7] , dat in 2010 een verbouwing van de woning aan de [adres 1] heeft plaatsgevonden. In e-mailberichten aan de moeder en het kleinkind van [X] staat vanaf mei 2010 steeds in de wij-vorm dat de verbouwing veel werk geeft, dat het nog een tijd duurt voordat de meubels weer op hun plaats kunnen worden gezet, dat er een nieuwe keuken komt, dat de keuken beneden bijna klaar is en dat appellante weer beneden kan koken. Ook schrijft appellante dat zij in de tuin bezig is met de hortensia’s zodat [naam 4] ( [X] ) in de zomer kan genieten van de bloemen.
7.6.
Gelet op 7.4.3, 7.5.1 en 7.5.2 bieden de getuigenverklaringen en de bevindingen van de huiszoeking, in onderlinge samenhang bezien, een toereikende feitelijke grondslag voor de conclusie dat appellante en [X] in ieder geval vanaf 1 mei 2010 hun hoofdverblijf in de woning van [X] hadden. Dat deze situatie gedurende de gehele te beoordelen periode voortduurde, blijkt bovendien uit het volgende.
7.6.1.
Uit het proces-verbaal van observatie gedurende het vooronderzoek van 20 augustus 2012 blijkt dat appellante voor gesprekken met haar coach op het Werkplein Venlo op 8 en
13 juli 2011 en op 18 januari 2012 steeds per fiets vertrekt van de woning aan de [adres 1] en steeds, na het gesprek, terugkeert naar die woning. Dat appellante, zoals zij ter zitting van de Raad heeft verklaard, op deze dagen vanuit haar woning op het uitkeringsadres is vertrokken en eerst bij [X] koffie heeft gedronken alvorens naar het Werkplein Venlo te vertrekken, acht de Raad niet aannemelijk.
7.6.2.
Uit het proces-verbaal van bevindingen inzake observatie [adres 1] van 9 mei 2012 blijkt dat appellante in de periode van 22 februari 2012 tot en met 19 maart 2012 vrijwel dagelijks, al dan niet met [X] , de woning aan de [adres 1] in- en uitgaat.
7.6.3.
Uit het proces-verbaal van verhoor van [X] van 27 juni 2012 blijkt dat [X] onder meer het volgende heeft verklaard.
“Vraag: Wanneer heeft u het appartement op de 2e verdieping gemaakt?
Antw: In 2011 is de aannemer begonnen met het appartement. (…) Het appartement is in oktober 2011 opgeleverd. Het appartement is bedoeld voor [naam 3] .
(…)
Vraag: Is [naam 3] er in oktober 2011 ook meteen gaan wonen?
Antw: Nee, zij is pas in januari 2012 bij mij komen wonen.
(…)
Vraag: Vanaf wanneer af heeft zij dan wel haar hoofdverblijf bij u in de woning?
Antw: Dit is vanaf begin 2012, vanaf het moment dat de vader van [naam 3] aan zijn hart is geopereerd.”
Voor het standpunt, dat de verklaring van [X] verkeerd is opgeschreven of dat de vraagstelling suggestief was en de antwoorden van [X] verkeerd zijn geïnterpreteerd, bestaat geen grond. Het proces-verbaal van verhoor is op ambtseed opgemaakt en na ondertekening door de sociaal rechercheur, aan [X] voorgelezen en door [X] zonder enig voorbehoud ondertekend en per pagina geparafeerd. Dat [X] vanwege medische (oog)problemen niet in staat was te verklaren, is niet met concrete verifieerbare bescheiden onderbouwd.
7.6.4.
Ter zitting van de Raad heeft appellante verklaard dat haar vader begin februari 2012 in het ziekenhuis is opgenomen en dat zij vanaf dat moment heeft verbleven in de woning van [X] op de [adres 1] , totdat zij op 4 juli 2013 een andere woning in Venlo kreeg. Op 4 juli 2012 hebben appellante en [X] een huurovereenkomst voor een jaar gesloten, ingaande 1 juli 2012, en met ingang van 5 juli 2012 heeft appellante haar adres van inschrijving in de GBA gewijzigd in de [adres 1] . Dat, zoals appellante stelt, slechts sprake was van een tijdelijk verblijf en dat zij haar woning op het uitkeringsadres nooit heeft opgegeven, is niet aannemelijk, gelet op de duur van het verblijf, de inschrijving in de GBA en de huurovereenkomst.
7.7.
Uit 7.4 tot en met 7.6.4 volgt dat appellante en [X] in de te beoordelen periode beiden hun hoofdverblijf in de woning van [X] aan de [adres 1] hadden. Gelet op 6 staat vast dat gedurende deze periode tevens sprake was van wederzijdse zorg, zodat ook vaststaat dat vanaf 1 mei 2010 sprake was van een gezamenlijke huishouding als bedoeld in artikel 3, derde lid, van de WWB en niet vanaf 1 januari 2007, zoals de rechtbank heeft geoordeeld. Het hoger beroep treft dan ook in zoverre doel en de aangevallen uitspraak dient in zoverre te worden vernietigd. Doende wat de rechtbank zou behoren te doen, zal de Raad bestreden besluit 2 ook vernietigen voor zover daarbij de intrekking van de bijstand van appellante over de periode van 1 januari 2007 tot en met 30 april 2010 in stand is gelaten. Aangezien aan het besluit van 22 januari 2013 hetzelfde gebrek kleeft als aan bestreden besluit 2 en dit gebrek, gelet op het tijdsverloop niet meer kan worden hersteld, zal de Raad zelf in de zaak voorzien door het besluit van 22 januari 2013 te herroepen voor zover het betreft de intrekking van de bijstand over de periode van 14 oktober 2002 tot en met 30 april 2010. Tevens zal het beroep tegen het nadere besluit gegrond worden verklaard en zal dit besluit worden vernietigd.
7.8.
Het college zal opnieuw een berekening van het terug te vorderen bedrag moeten maken over de periode van 1 mei 2010 tot en met 31 mei 2012. De Raad heeft onvoldoende financiële gegevens om in zoverre zelf in de zaak te voorzien. Mede in aanmerking genomen dat de toepassing van de zogeheten bestuurlijke lus zich niet verdraagt met het rechtsmiddel van cassatie dat openstaat tegen toepassing van de Raad van bepalingen over het begrip gezamenlijke huishouding, bestaat aanleiding het college op te dragen opnieuw op het bezwaar te beslissen voor zover het de terugvordering betreft.
7.9.
Met het oog op een efficiënte afdoening van het geschil bestaat aanleiding om met toepassing van artikel 8:113, tweede lid, van de Awb te bepalen dat tegen het nieuwe besluit slechts bij de Raad beroep kan worden ingesteld.
8. Aanleiding bestaat het college te veroordelen in de proceskosten van appellante. Die kosten worden begroot op € 256,- in hoger beroep voor verleende rechtsbijstand (een half punt voor de nadere zitting) en € 41,- voor reiskosten openbaar vervoer van appellante, in totaal € 297,-.
BESLISSING
De Centrale Raad van Beroep
- vernietigt de aangevallen uitspraak voor zover daarbij de intrekking van bijstand over de periode van 1 januari 2007 tot en met 30 april 2010 in stand is gelaten;
- vernietigt het besluit van 3 juni 2013 voor zover het betreft de intrekking van de bijstand over de periode van 1 januari 2007 tot en met 30 april 2010;
- herroept het besluit van 22 januari 2013 voor zover het betreft de intrekking van de bijstand over de periode van 14 oktober 2002 tot en met 30 april 2010 en bepaalt dat deze uitspraak in zoverre in de plaats treedt van het vernietigde gedeelte van het besluit van 3 juni 2013;
- verklaart het beroep tegen het besluit van 17 oktober 2014 gegrond en vernietigt dat besluit;
- draagt het college op met inachtneming van deze uitspraak een nieuwe beslissing op bezwaar te nemen over de terugvordering en bepaalt dat tegen dat besluit slechts beroep bij de Raad kan worden ingesteld;
- bevestigt de aangevallen uitspraak voor het overige;
- veroordeelt het college in de proceskosten van appellante tot een bedrag van € 297,-.
Deze uitspraak is gedaan door A.B.J. van der Ham als voorzitter en W.F. Claessens en E.C.G. Okhuizen als leden, in tegenwoordigheid van A.M. Pasmans als griffier. De beslissing is uitgesproken in het openbaar op 8 januari 2019.
(getekend) A.B.J. van der Ham
(getekend) A.M. Pasmans
Tegen deze uitspraak kunnen partijen binnen zes weken na de datum van verzending beroep in cassatie instellen bij de Hoge Raad der Nederlanden (Postbus 20303, 2500 EH Den Haag) ter zake van schending of verkeerde toepassing van bepalingen over het begrip gezamenlijke huishouding.