Conclusie
Nr. 03551/00
Mr. Machielse
Zitting: 16 april 2002
Conclusie inzake:
[verdachte]
1. Bij arrest van 12 september 2000 heeft het gerechtshof te Amsterdam - met vernietiging van een vonnis van de arrondissementsrechtbank te Amsterdam van 30 maart 1998 waarbij verdachte is veroordeeld ter zake van "afpersing" tot een gevangenisstraf van 108 dagen - het openbaar ministerie niet ontvankelijk verklaard in zijn vervolging.
2. Het openbaar ministerie heeft tijdig beroep in cassatie ingesteld. De Advocaat-Generaal bij het gerechtshof te Amsterdam, mr. N. Schaar, heeft twee middelen van cassatie ingediend.
3. Het eerste middel klaagt over 's hofs oordeel dat de redelijke termijn als bedoeld in art. 6 EVRM Pro is overschreden. Het tweede middel klaagt over 's hofs oordeel dat deze overschrijding dient te leiden tot de niet-ontvankelijkheid van het openbaar ministerie in zijn vervolging. De middelen lenen zich voor gezamenlijke bespreking.
4. Het hof heeft de in de middelen bestreden beslissingen onder het opschrift "[d]e ontvankelijkheid van het openbaar ministerie" als volgt gemotiveerd:
"De raadsman van verdachte heeft ter terechtzitting in hoger beroep betoogd dat het openbaar ministerie wegens overschrijding van de redelijke termijn niet ontvankelijk moet worden verklaard in zijn vervolging van de verdachte. Hij heeft daartoe gesteld dat met name het tijdsverloop in de hoger beroep fase en -in onderlinge samenhang bezien- ook de gehele periode van vervolging van verdachte onaanvaardbaar lang is.
Dit verweer treft doel.
In deze strafzaak heeft zich het volgende afgespeeld:
* Op 14 april 1996 heeft [slachtoffer] aangifte gedaan van afpersing en bedreiging en is [getuige 1] ter zake als getuige gehoord.
* Op 15 april 1996 is de verdachte aangehouden, verhoord en in verzekering gesteld.
* Op 16 april 1996 zijn de verdachte en [getuige 1] respectievelijk als verdachte en getuige gehoord.
* Op 17 april 1996 is [getuige 2] tweemaal als getuige gehoord.
* Op 18 april 1996 is het gerechtelijk vooronderzoek ingesteld en is de verdachte door de rechter-commissaris gehoord. Verdachte ontkent het tenlastegelegde feit. Tijdens het gerechtelijk vooronderzoek werden geen getuigen gehoord, terwijl niet is gebleken van een daartoe strekkend verzoek aan de rechter-commissaris door de officier van justitie, die gelet op de door hem gedane vordering nader onderzoek geïndiceerd achtte. Daarbij komt nog dat de raadsman heeft verzocht [slachtoffer] en [getuige 1] voornoemd te horen, en dat de rechter-commissaris dit verzoek in verband met tijdgebrek aan de politie heeft doorgespeeld, waarna de politie alleen [slachtoffer] voornoemd heft gehoord.
* Op 14 juni 1996 is het gerechtelijk vooronderzoek gesloten.
* Op 16 juli 1996 vindt bij de meervoudige kamer te Amsterdam het eerste onderzoek ter terechtzitting plaats. Dit onderzoek wordt op -bij de dagvaarding aangekondigde- vordering van de officier van justitie en in verband met de omstandigheid dat het zittingsrooster eerdere behandeling niet toelaat, geschorst tot 1 augustus 1996.
* Op 1 augustus 1996 zijn de op verzoek van de verdediging opgeroepen getuigen [slachtoffer], [getuige 1] en [getuige 2] ter terechtzitting aanwezig. De zaak wordt voorgedragen en vervolgens wordt het onderzoek van de zaak voor onbepaalde tijd geschorst. Hoewel Dat wel de bedoeling was, worden de getuigen wegens tijdgebrek niet gehoord. De stukken worden in handen gesteld van de rechter-commissaris voor het horen van voornoemde getuigen.
* Op 16 september 1996 zijn [slachtoffer], [getuige 1] en [getuige 2] door de rechter-commissaris gehoord.
* Op 11 december 1996 wordt verdachte gehoord en wordt vervolgens het onderzoek wederom op vordering van de officier van justitie geschorst voor onbepaalde tijd met bevel dagvaarding van de getuigen [slachtoffer] en [getuige 1].
* Op 26 maart 1997 zijn de gedagvaarde getuigen [slachtoffer], [getuige 1] en [getuige 3] ter terechtzitting verschenen. [slachtoffer] en [getuige 1] worden ter terechtzitting gehoord, doch [getuige 3] wordt "gelet op het vergevorderde tijdstip" niet gehoord. [getuige 3] verklaart daarop dat hij niets met de zaak te maken heeft en dat hij een volgende keer niet meer zal verschijnen. Het onderzoek wordt vervolgens voor onbepaalde tijd geschorst met bevel oproeping van de getuigen [slachtoffer], [getuige 1] en [getuige 3].
* Vervolgens zijn voor de terechtzitting van 16 maart 1998 voormelde getuigen opnieuw opgeroepen. Dezen zijn niet verschenen. Na requisitoir en pleidooi wordt het onderzoek gesloten.
* Op 30 maart 1998 wordt uitspraak gedaan en nog dezelfde dag wordt namens verdachte hoger beroep ingesteld.
* Op 12 juni 1998 komen de stukken binnen ter griffie van dit hof.
* Op 23 maart 2000 vindt het eerste onderzoek ter terechtzitting in hoger beroep plaats. De opgeroepen getuigen [slachtoffer] en [getuige 1] zijn ter terechtzitting verschenen. Het onderzoek wordt -wegens het defungeren van de raadsman van verdachte en de noodzaak een andere raadsman toe te voegen- geschorst tot 12 september 2000 met aanzegging aan voornoemde getuigen dan wederom aanwezig te zijn.
* Op 12 september 2000 zijn geen getuigen ter terechtzitting in hoger beroep verschenen.
Hoewel de getuige [getuige 3] voor de zitting van 26 maart 1997 is opgeroepen, is hij toen -wegens tijdgebrek- niet gehoord. Het lag toen voor de hand het onderzoek van de zaak voor beperkte tijd aan te houden en in ieder geval -bij aanhouding voor onbepaalde tijd- de zaak op niet al te lange termijn weer aan te brengen. De behandeling van de zaak werd echter eerst op 16 maart 1998 -bijna een vol jaar later- voortgezet. In het midden kan blijven of daarmee op zichzelf de redelijke termijn werd overschreden en zo ja, wat daarvan de consequentie zou zijn geweest.
Tussen de binnenkomst van de stukken ter griffie van dit hof op 12 juni 1998 en de eerste behandeling ter terechtzitting in hoger beroep op 23 maart 2000 is andermaal een lange periode, en wel van ruim 21 maanden verstreken.
Bijzondere feiten of omstandigheden die dit tijdsverloop zouden kunnen rechtvaardigen, zijn noch aangevoerd, noch aannemelijk geworden. Het hof is van oordeel dat aldus de redelijke termijn in aanzienlijke mate is overschreden.
Bij afweging van het belang dat de verdachte heeft bij verval van het recht tot strafvervolging tegenover het belang dat de gemeenschap -ook nadat de redelijke termijn is overschreden- behoudt bij normhandhaving door berechting dient in de onderhavige zaak het eerstgenoemde belang te prevaleren. Hierbij heeft het hof in aanmerking genomen dat het tenlastegelegde feit -afpersing- naar zijn aard een ernstig feit betreft, doch dat die ernst in concrete omstandigheden van het geval, zoals die uit de stukken naar voren komen, zoals de houding van de aangever en de relationele sfeer waarin een en ander zich heeft afgespeeld, in deze zaak een zekere relativering verdient, hetgeen ook door de rechtbank in de strafmaat tot uitdrukking is gebracht.
Een en ander leidt tot de slotsom dat het openbaar ministerie niet ontvankelijk zal worden verklaard in de vervolging van de verdachte."
5. Vooropgesteld zij dat in cassatie het oordeel van de feitenrechter inzake de redelijke termijn slechts in beperkte mate kan worden getoetst, in die zin dat de Hoge Raad alleen kan onderzoeken of het oordeel geen blijk geeft van een onjuiste rechtsopvatting en niet onbegrijpelijk is in het licht van alle omstandigheden van het geval. Het oordeel van de feitenrechter pleegt sterk verweven te zijn met waarderingen van feitelijke aard die zich onttrekken aan een beoordeling door de cassatierechter.
6. De Hoge Raad heeft in zijn arrest van 3 oktober 2000, NJ 2000, 721 m.nt. JdH de algemene uitgangspunten en regels geformuleerd waarop zijn rechtspraak terzake overschrijding van de redelijke termijn cfm. art. 6 EVRM Pro is gebaseerd. Uitgaande van de in voornoemd arrest neergelegde uitgangspunten en regels kan niet gezegd worden dat de redelijke termijn in eerste aanleg is overschreden nu er tussen 15 april 1996, de dag waarop verdachte is aangehouden, verhoord en in verzekering gesteld, en 30 maart 1998, de dag waarop het vonnis van de rechtbank is gewezen, nog geen twee jaren zijn verstreken. Zeker is er geen grond om zo een schending aan te nemen als men in ogenschouw neemt dat de Rechtbank zich genoodzaakt heeft gezien de behandeling vier maal aan te houden.
7. Uit het onder 4. weergegeven overzicht volgt voorts dat de stukken van het geding ruimschoots binnen de daarvoor geldende termijn van 8 maanden bij het hof zijn ingekomen, zodat ook in zoverre de redelijke termijn niet is overschreden.
8. Nu het hof bij zijn beoordeling of de redelijke termijn is overschreden ten onrechte is uitgegaan van de periode tussen de datum van binnenkomst van de stukken ter griffie van het hof en de eerste behandeling ter terechtzitting in appèl, is 's hofs oordeel dat de redelijke termijn is overschreden, zonder nadere motivering, welke ontbreekt, niet zonder meer begrijpelijk. Van belang zijn immers, kort gezegd, het tijdsverloop dat ligt tussen het instellen van het rechtsmiddel en het moment van ontvangst van de stukken bij de volgende instantie, en het tijdsverloop dat verstrijkt sinds het instellen van het rechtsmiddel tot de eindbeslissing. Dat sinds de ontvangst van de stukken bij het hof ruim 21 maanden zijn verstreken voor het onderzoek ter terechtzitting in hoger beroep aanving noopt niet tot de vaststelling dat de redelijke termijn is overschreden. Ik moet toegeven dat de zaak in appel laat is geappointeerd. Hoger beroep was ingesteld op 30 maart 1998 en de eerste behandeling was vastgesteld bijna twee jaren later. Als op 23 maart 2000 het onderzoek ter terechtzitting zou zijn gesloten en nog op dezelfde dag arrest zou zijn gewezen zou de redelijke termijn nog 'gehaald' zijn. Op 23 maart 2000 heeft het hof evenwel de behandeling moeten schorsen en wel tot een door het hof zelf bepaalde dag ruim een half jaar later. Of die gang van zaken een overschrijding van de redelijke termijn oplevert hangt af van feitelijke vaststellingen en waardingen die de cassatierechter hier lijkt mij niet op zich kan nemen.
9. Voor zover het eerste middel klaagt over de beslissing van het hof dat de redelijke termijn is overschreden is het dus terecht voorgesteld.
10. Bij de bespreking van het tweede middel moet worden vooropgesteld dat bij het verbinden van rechtsgevolgen aan een overschrijding van de redelijke termijn strafvermindering in beginsel aangewezen is. Voor niet-ontvankelijkheid van het openbaar ministerie in de vervolging is slechts in uitzonderlijke gevallen plaats(1).
11. Het aan de verdachte tenlastegelegde feit (afpersing met behulp van een vuurwapen) betreft naar zijn aard een ernstig feit. Uit 's hofs vaststellingen volgt dat het defungeren van de raadsman van verdachte en de noodzaak een andere raadsman toe te voegen heeft geleid tot vertraging van de procedure. Niet kan worden gezegd dat deze vertraging valt toe te rekenen aan het openbaar ministerie. Veronderstellende dat de redelijke termijn inderdaad, zoals het hof meent, is overschreden en in aanmerking nemende dat in de onderhavige zaak de tijd die met de behandeling van de zaak in eerste aanleg en in hoger beroep gemoeid is geweest, een niet als uitzonderlijk aan te merken overschrijding oplevert van de periodes die hiervoor onder 6 en 8 als uitgangspunten zijn vermeld, is een beslissing als door het hof genomen, te weten dat sprake is van een overschrijding van de redelijke termijn die tot niet-ontvankelijkverklaring van het openbaar ministerie in zijn strafvervolging dient te leiden, onbegrijpelijk. Dat wordt niet anders doordat, naar eveneens uit 's hofs vaststellingen volgt, de ernst van het feit in deze zaak een zekere relativering verdient.
12. Het tweede middel treft dus eveneens doel.
13. Gronden waarop Uw Raad de bestreden beslissing ambtshalve zou moeten vernietigen heb ik niet aangetroffen.
14. Deze conclusie strekt tot vernietiging van de bestreden uitspraak en tot verwijzing van de zaak naar het gerechtshof te 's-Gravenhage ten einde, met inachtneming van het arrest van de Hoge Raad, opnieuw te worden berecht en afgedaan.(2)
De Procureur-Generaal
bij de Hoge Raad der Nederlanden,
1 3 oktober 2000, NJ 2000, 721 m.nt. JdH; HR 30 januari 2001, NJ 2001, 328.
2 Vgl. weer HR NJ 2001, 328.