Uitspraak
College van Beroep voor het bedrijfsleven
AWB 07/801 10 december 2008
14050 Spoorwegnet
Uitspraak op het hoger beroep van:
Railion Nederland N.V., te Utrecht, appellante,
gemachtigde: mr. A.D.J. van Ruyven, advocaat te Utrecht,
tegen de uitspraak van de rechtbank te Rotterdam van 12 september 2007, kenmerk BC 07/663 VERW, in het geding tussen
appellante
en
de Minister van Verkeer en Waterstaat (hierna: de Minister),
gemachtigde: mr. P. Hoekstra.
1. De procedure
Appellante heeft bij brief van 23 oktober 2007, bij het College binnengekomen op dezelfde dag, beroep ingesteld tegen vorengenoemde uitspraak van de rechtbank te Rotterdam van 12 september 2007.
Bij brief van 12 december 2007 heeft appellante de gronden van haar beroep aangevuld.
Bij brief van 1 februari 2008 heeft de Minister een reactie op het beroepschrift ingediend.
Op 29 oktober 2008 heeft het onderzoek ter zitting plaatsgehad, waarbij partijen hun standpunt bij monde van hun gemachtigden hebben toegelicht.
2. De grondslag van het geschil
2.1 In de Spoorwegwet, zoals deze wet luidt met ingang van 1 januari 2005, is voor zover van belang het volgende bepaald:
“Artikel 36
1. Het is verboden over een hoofdspoorweg te rijden met een spoorvoertuig:
a. (…)
b. (…)
c. dat storingen, buitensporige slijtage of schade aan de desbetreffende spoorweginfrastructuur kan veroorzaken;
d. dat niet beschikt over de eigenschappen die noodzakelijk zijn om veilig gebruik te kunnen maken van de desbetreffende spoorweginfrastructuur.
4. Tot het bewijs dat een spoorvoertuig is gecontroleerd op het voldoen aan de regels, bedoeld in artikel 38, eerste lid, onderdeel a, is een geldig inzetcertificaat vereist, afgegeven door Onze Minister, de beheerder gehoord.
5. (…)
6. Het certificaat, bedoeld in het vierde lid, kan onder voorschriften of beperkingen worden afgegeven.”
2.2 Op grond van de stukken en het onderzoek ter zitting zijn in deze zaak de volgende feiten en omstandigheden voor het College komen vast te staan.
- Het bedrijf van appellante verzorgt het transport van goederen over het spoor in Nederland, onder meer over de spoorlijnen Leeuwarden-Harlingen, Leeuwarden-Stavoren, Groningen-Nieuweschans, Groningen-Delfzijl en Sauwerd-Roodeschool. Deze spoorlijnen worden ook de noordelijke nevenlijnen (hierna: noordelijke lijnen) genoemd.
- Op 12 december 2005 is de inwerkingstelling van de baanapparatuur voor het systeem van automatische treinbeïnvloeding- nieuwe generatie (hierna: ATB-NG) op de noordelijke lijnen voltooid. Deze lijnen waren daarvóór niet voorzien van een systeem van automatische treinbeïnvloeding.
- Bij het goederentransport per trein op de noordelijke lijnen maakt appellante gebruik van dieselelektrische locomotieven uit de serie DE 6400.
- Bij besluit gedateerd mei 1989, kenmerk A-8/V922671, heeft de Minister aan (een rechtsvoorganger van) appellante machtiging verleend om de serie DE 6400 in dienst te nemen (hierna: de machtiging).
- Bij besluit van 1 december 2005 heeft de Minister besloten de machtiging met ingang van 16 januari 2006 te wijzigen door daaraan de volgende tekst toe te voegen:
“Het gebruik van lokomotieven van de serie 6400 op de spoorwegen van Groningen naar Nieuweschans en Delfzijl, van Sauwerd naar Roodeschool en van Leeuwarden naar Harlingen en Stavoren is slechts toegestaan voorzover deze zijn voorzien van de boordapparatuur voor Automatische Treinbeïnvloeding - Nieuwe Generatie.”
- In de brief waarbij dit besluit aan appellante is bekendgemaakt heeft de Minister tevens aan appellante meegedeeld dat zijn besluit niet voorziet in toekenning van nadeelcompensatie.
- Bij brief van 23 december 2005 heeft appellante bezwaar gemaakt tegen vorengenoemde besluiten van 1 december 2005. Bij brief van gelijke datum heeft appellante tevens een verzoek om voorlopige voorziening ingediend bij de voorzieningenrechter van de rechtbank te Rotterdam.
- Bij uitspraak van 16 februari 2006, kenmerk VBC 05/6264 HRK, heeft de voorzieningenrechter dit verzoek afgewezen.
- Op 6 november 2006 heeft een hoorzitting plaatsgevonden omtrent het bezwaar van appellante.
- Bij besluit van 9 januari 2007 heeft de Minister in overeenstemming met het advies ter zake van de bezwaarcommissie als volgt beslist op het bezwaar:
“1. Het bestreden besluit wordt geacht te zijn aangevuld met de motivering zoals in genoemd advies is beschreven;
2. de bezwaren van Railion verklaar ik ongegrond onder verwijzing naar dat advies;
3. (besluit, toevoeging van het College) het verzoek van Railion om schadevergoeding af te wijzen, onder verwijzing naar het advies;
4. en de eindconclusie van het bestreden besluit handhaaf ik ongewijzigd.”
- Tegen dit besluit heeft appellante bij brief van 16 februari 2007 beroep ingesteld.
- Vervolgens heeft de rechtbank in de aangevallen uitspraak het beroep ongegrond verklaard.
3. De uitspraak van de rechtbank
Samengevat weergegeven en voor zover thans van belang, heeft de rechtbank het volgende overwogen.
3.1 De machtiging is aan te merken als een certificaat als bedoeld in artikel 36 van Pro de Spoorwegwet. De wijziging van de machtiging bij het besluit van 1 december 2005 kan worden aangemerkt als het verbinden van een voorschrift aan genoemd certificaat. Bij dat besluit heeft de Minister tevens besloten appellante geen nadeelcompensatie toe te kennen. Deze besluiten zijn na bezwaar van appellante en onder aanvulling door de Minister van de motivering bij het besluit van 9 januari 2007 gehandhaafd.
3.2 De financiële gevolgen van de keuze voor en het moment van invoering van ATB-NG op de noordelijke lijnen dienen voor rekening van appellante te blijven. Deze gevolgen behoren tot het normale ondernemersrisico van een bedrijf als dat van appellante, een goederenvervoerder over het spoor. Verwacht mag worden dat een dergelijk bedrijf in bedrijfsmatige zin rekening houdt met nieuwe ontwikkelingen op het spoor, zeker in het geval dat deze ontwikkelingen zich al geruime tijd aankondigen. Hierbij verwijst de rechtbank ook naar hetgeen ter zitting door de Minister is verklaard omtrent de leeftijd van de locomotieven en het niet meer beschikbaar zijn van onderdelen van verouderde technieken.
3.3 Ook de verwijzing van appellante naar andere goederenvervoerders kan haar niet baten. Voldoende aannemelijk is dat tegenover mogelijke voordelen van deze bedrijven bij de invoering van ATB-NG, appellante in ander opzicht geruime tijd voordeel heeft genoten. Appellante heeft de invoering van ATB-NG voor haar locomotieven op de noordelijke lijnen geruime tijd voor zich uit kunnen schuiven. Er is geen rechtsregel op grond waarvan de rechtbank in dit verband tot de conclusie zou moeten komen dat van de Minister mag worden verwacht aan appellante financiële tegemoetkoming toe te kennen. Dit betekent dat de rechtbank niet toekomt aan een beoordeling van de door appellante gestelde schade.
4. Het standpunt van appellante in hoger beroep
Appellante heeft aan haar hoger beroep, samengevat weergegeven, het volgende ten grondslag gelegd.
4.1 Appellante betwist in hoger beroep niet langer de rechtmatigheid van het besluit van 9 januari 2007 voor zover dit strekt tot handhaving van het besluit van 1 december 2005 tot wijziging van de machtiging. Het hoger beroep is uitsluitend nog gericht tegen de aangevallen uitspraak voor zover daarbij ongegrond is verklaard het beroep tegen de bij het besluit van 9 januari 2007 door de Minister gehandhaafde weigering appellante nadeelcompensatie toe te kennen.
4.2 Appellante stelt dat de Minister tijdens het overleg van 12 december 2002 heeft toegezegd dat zij gecompenseerd dient te worden voor het nadeel dat zij ondervindt als gevolg van de keuze tot invoering van ATB-NG op de noordelijke lijnen. Deze toezegging komt voort uit het beginsel dat gelijkheid moet bestaan voor de publieke lasten (“égalité devant les charges publiques”). Appellante benadrukt daarbij dat zij als enige goederenvervoerder op de noordelijke lijnen is benadeeld door de keuze voor ATB-NG, omdat bijna al haar locomotieven zijn voorzien van de voorganger van dit systeem, het automatische treinbeïnvloedingssysteem eerste generatie (hierna: ATB-EG), en de paar locomotieven die wel reeds zijn voorzien van ATB-NG moeten worden ingezet op elders in het land gelegen trajecten. Nieuwe toetreders op het spoor beschikken uitsluitend over locomotieven met boordapparatuur voor ATB-NG, die overigens ook bruikbaar is op spoorlijnen met ATB-EG, omdat ATB-EG sinds het einde van de vorige eeuw niet meer in locomotieven wordt ingebouwd.
4.3 Appellante meent dat het door haar geleden nadeel als gevolg van genoemde keuze, door haar begroot op € 437.309,23, ook los van vorengenoemde toezegging door de Minister, niet voor haar rekening mag worden gelaten, omdat zij anders een onevenredig groot deel moet dragen van de lasten die met de behartiging van het algemeen belang zijn gediend. Zij wijst er daarbij (nogmaals) op dat zij als enige vervoerder nadeel ondervindt, dat de directe concurrentie met andere vervoerders over het spoor moordend is, maar ook de indirecte concurrentie met andere vervoerders over de weg, het water en door de lucht een grote rol speelt, en dat het huren of leasen van locomotieven niet mogelijk is, omdat geen geschikte locomotieven beschikbaar zijn en dit duurder uitvalt dan het ombouwen van locomotieven. Appellante zou geen nadeel hebben ondervonden indien zou zijn gewacht op de uitontwikkeling van het Europese beveiligingssysteem ERTMS. Het lag niet in de rede dat ATB-NG als tussenstap op weg naar de invoering van ERTMS zou worden ingevoerd. Normaal en te verwachten zou zijn geweest dat ERTMS zou worden toegepast. In dat geval zouden alle spoorwegmaatschappijen hun locomotieven hebben moeten aanpassen en dus in een gelijke positie hebben verkeerd. Invoering van ATB-NG viel derhalve net zo min als de thans door appellante geleden schade te verwachten.
4.4 De rechtbank heeft ten onrechte overwogen dat in het overleg van 12 december 2002 zou zijn besloten tot invoering van ATB-NG. Dat besluit zou eerst genomen worden nadat de door appellante ondervonden problemen zouden zijn opgelost. Appellante betwist dat na genoemde datum nog een gesprek met de Minister heeft plaatsgevonden in welke vorm dan ook. Hetgeen de Minister daarover ter zitting bij de rechtbank heeft gesteld, komt als een konijn uit de hoge hoed. De enige uitnodigingen van de Minister voor nader overleg zijn van 21 december 2004 en maart 2005 en verwijtbaar zo laat dat geen redelijke en uitvoerbare oplossingen meer konden worden gevonden.
4.5 De rechtbank heeft ten onrechte overwogen dat niet is gebleken dat de invoering van een Europees beveiligingssysteem op de noordelijke lijnen binnen afzienbare tijd aan de orde is, nu Prorail, de NS en de goederenvervoerders, verenigd in de BRG, gezamenlijk aan de Minister hebben aanbevolen om het hele Nederlandse spoorwegennet zo snel mogelijk om te bouwen naar het ERTMS-systeem.
4.6 De rechtbank heeft ten onrechte geen rekening gehouden met de tijd die nodig is voor de inbouw van ATB-NG apparatuur, de onttrekking van de locomotieven voor deze ombouw, het testen en het verkrijgen van een nieuwe vergunning.
5. De beoordeling van het geschil
5.1 Het College stelt vast dat het primaire besluit van 1 december 2005 twee te onderscheiden besluiten bevat, te weten het besluit tot wijziging van de machtiging per 15 januari 2006, alsmede de afwijzing van het eerder door appellante daartoe ingediende verzoek om toekenning van nadeelcompensatie in verband met de invoering van ATB-NG op de noordelijke lijnen.
5.2 Ter zitting van het College heeft appellante desgevraagd bevestigd dat het hoger beroep niet is gericht tegen de ongegrondverklaring door de rechtbank van het beroep van appellante tegen het onderdeel van het besluit van 9 januari 2007 dat strekt tot handhaving van de wijziging van de machtiging van 1 december 2005. Daarmee is deze wijziging van de machtiging en hetgeen de rechtbank met betrekking tot dit besluit heeft overwogen in de aangevallen uitspraak in rechte komen vast te staan.
5.3 In hoger beroep is derhalve uitsluitend nog aan de orde de bij het besluit van 9 januari 2007 eveneens door de Minister gehandhaafde weigering om appellante nadeelcompensatie toe te kennen.
5.4 Appellante heeft de Minister verzocht om vergoeding van de kosten voor de inbouw van ATB-NG in twee locomotieven uit de serie DE 6400 (hierna: de locomotieven) ten bedrage van € 313.753,67, vermeerderd met de hieruit voortvloeiende kosten voor de onttrekking van de locomotieven aan het gebruik gedurende de met de inbouw gemoeide tijd welke kosten door appellante zijn begroot op € 123.555,56. De totale kosten bedragen volgens appellante derhalve
€ 437.309,23.
5.5 De noodzaak voor appellante om ATB-NG in de locomotieven te laten inbouwen vloeit rechtstreeks voort uit de wijziging van de machtiging, waardoor immers de inzet van de locomotieven op de noordelijke lijnen zonder ingebouwde boordapparatuur voor ATB-NG door de Minister met ingang van 15 januari 2006 niet langer werd toegestaan. Er dient derhalve van te worden uitgegaan dat appellante heeft verzocht om vergoeding van de in 5.4 genoemde kosten als gevolg van het besluit van de Minister van 1 december 2005 tot wijziging van de machtiging.
5.6 Op grond van het algemeen rechtsbeginsel van gelijkheid voor de openbare lasten kan aanspraak bestaan op nadeelcompensatie indien het nadeel uitgaat boven het normaal maatschappelijk of ondernemersrisico en indien het nadeel een bepaalde groep burgers of ondernemingen onevenredig zwaar treft in vergelijking met anderen. De vraag of het nadeel in een bepaald geval uitgaat boven het normaal maatschappelijk of ondernemersrisico moet worden beantwoord met inachtneming van alle van belang zijnde omstandigheden van het geval.
5.7 Het nadeelveroorzakende besluit, de wijziging van de machtiging, is genomen ter uitvoering van de bij en krachtens de Spoorwegwet gestelde regels ter zake van de veiligheid van de spoorweginfrastructuur en de spoorvoertuigen die van deze infrastructuur gebruik maken. Het behoeft geen betoog dat het gewicht van het met dat besluit gediende publieke belang groot is.
De verantwoordelijkheid van de overheid voor deze veiligheid brengt mee dat een spoorwegonderneming zoals die van appellante, die op grond van de Spoorwegwet recht heeft op toegang tot en gebruik van hoofdspoorwegen in Nederland, er in beginsel rekening mee moet houden dat door de overheid ter behartiging van dit publieke belang maatregelen op grond van de Spoorwegwet worden genomen, die financieel nadelige gevolgen voor de spoorwegonderneming kunnen hebben. Dit betekent dat ten aanzien van een dergelijke onderneming niet licht tot het oordeel kan worden gekomen dat eventuele nadelige gevolgen voor die onderneming van een door de Minister ter uitvoering van genoemde publieke taak genomen besluit tot wijziging van een machtiging als bedoeld in artikel 36 van Pro de Spoorwegwet, dienen te worden gecompenseerd in het kader van het algemeen rechtsbeginsel van gelijkheid voor de openbare lasten.
5.8 Mede in aanmerking nemend dat, zoals hiervoor is overwogen, een spoorwegonderneming zoals die van appellante er in beginsel rekening mee moet houden dat door de overheid maatregelen op grond van de Spoorwegwet worden genomen ter behartiging van het publieke belang van de veiligheid, ziet het College geen grond voor het oordeel dat het besluit tot wijziging van de machtiging en de hiervoor in 5.4 genoemde kosten ten gevolge van dit besluit voor appellante niet redelijkerwijs voorzienbaar waren. De algemene ATB-beschikking 2004 van 17 december 2003 laat over de invoering van ATB-NG op de noordelijke lijnen, het geplande tijdstip van oplevering van de bij dit systeem behorende baanapparatuur op deze lijnen en de eisen die in verband hiermee alsdan zullen worden gesteld aan de locomotieven ten behoeve van goederenvervoer over deze lijnen, aan duidelijkheid niets te wensen over, gelet op de hierna volgende, in dit besluit opgenomen passage.
“De vijf noordelijke lijnen waarop nu geen ATB is aangebracht worden voorzien van ATBNG en zullen bij oplevering ervan (gepland in 2005) aangewezen worden als ATB-plichtig. Voor deze vijf lijnen zal de ATB-plicht ook gelden voor krachtvoertuigen in de goederendienst en derhalve zal artikel 5, vierde lid, van de algemene beschikking niet gelden voor krachtvoertuigen in de goederendienst.”
Het was voor appellante derhalve in elk geval reeds eind 2003 voorzienbaar dat de inzet van locomotieven zonder ATB-NG boordapparatuur ten behoeve van goederenvervoer over de noordelijke lijnen door de Minister binnen afzienbare tijd niet langer zou worden toegestaan en dat dit zou leiden tot wijziging van de machtiging als bedoeld in artikel 36 van Pro de Spoorwegwet met als uiterste consequentie dat deze apparatuur zou moeten worden ingebouwd in de locomotieven waarop deze machtiging betrekking had, teneinde op de noordelijke lijnen gebruik te kunnen blijven maken van deze locomotieven bij het vervoer van goederen. De zogenoemde tweede “Kadernota Railveiligheid”, waarin het beleid met betrekking tot railveiligheid voor de periode 2004-2010 is uiteengezet en toegelicht, bevestigt de onontkoombaarheid van deze ontwikkeling (zie TK 2004-2005, 29 893, nr.2, paragraaf 4.5.3).Voorts is nog van belang dat van de zijde van de Minister, in lijn met de algemene ATB-beschikking 2004, in een brief aan appellante van 19 april 2005 is meegedeeld dat de locomotieven die gebruik maken van de noordelijke lijnen vanaf eind 2005 uitgerust dienen te zijn met ATB-apparatuur die compatibel is met de hoofdspoorweginfrastructuur en dat geen aanleiding bestaat om appellante ontheffing te verlenen van de ATB-plicht op de noordelijke lijnen.
5.9 Gelet op de aard van het schadeveroorzakende besluit en het gewicht van het belang dat met dat besluit is gediend, alsmede gelet op de omstandigheid dat een dergelijk besluit en de gevolgen daarvan reeds geruime tijd voorzienbaar waren voor appellante, onderschrijft het College het oordeel van de rechtbank dat de kosten waarvoor appellante compensatie van de Minister heeft gevraagd, het normale ondernemersrisico van appellante niet te boven gaan. Reeds daarom heeft de Minister terecht geweigerd appellante op grond van het algemeen rechtsbeginsel van gelijkheid voor de openbare lasten in aanmerking te brengen voor de gevraagde schadevergoeding.
5.10 Appellante heeft niet aannemelijk gemaakt dat in het op 12 december 2002 gehouden gesprek over de invoering van een systeem van automatische treinbeïnvloeding op de noordelijke lijnen van de zijde van de Minister is toegezegd dat appellante dient te worden gecompenseerd voor de kosten waarop het onderhavige verzoek om schadevergoeding betrekking heeft. Van dit gesprek, waaraan onder anderen ambtenaren van het departement van de Minister en vertegenwoordigers van appellante en andere spoorwegondernemingen hebben deelgenomen, is een verslag opgemaakt dat zich bevindt onder de gedingstukken. Naar het College heeft begrepen uit hetgeen appellante in dit verband naar voren heeft gebracht, meent appellante aan de volgende passages uit dit verslag steun te kunnen ontlenen voor haar beroep op het vertrouwensbeginsel:
“(…)
Het probleem van Railion moet door het ministerie netjes worden opgelost, DG-Goederenvervoer zal dit buiten dit overleg oppakken waarbij ook de “leasepool” voor ATB boordapparatuur aan de orde zal komen.
Railion denkt aan een compensatie zoals voor de “dodehoekspiegel” is bedacht. Indien e.e.a. niet bevredigend wordt opgelost stelt Railion dat dan ATB-ontheffingen weer in beeld moeten komen ( “de enige weg om aldaar te komen”)”
(…) Railned Spoorwegveiligheid geeft aan dat bij behoorlijk bestuur een compensatie mogelijk is als het “slachtoffer” de schade kan bewijzen, voor de rest kun je procederen.”
Het College leest hierin echter geen rechtens te honoreren toezegging van de Minister dat appellante financieel zal worden gecompenseerd voor de onderhavige kosten. Uit de geciteerde passages blijkt slechts dat is geconstateerd dat invoering van ATB-NG op de noordelijke lijnen voor appellante tot een probleem leidt en niet dat de Minister hiervoor in het overleg concreet en onvoorwaardelijk een definitieve oplossing heeft geboden in de vorm van de toezegging dat de onderhavige kosten door de Minister aan appellante zullen worden vergoed. Ook anderszins is niet gebleken dat de Minister in genoemd gesprek aan appellante heeft toegezegd de onderhavige kosten financieel te compenseren. Het beroep van appellante op het vertrouwensbeginsel faalt derhalve.
5.11 Met betrekking tot de grief van appellante dat de Minister heeft nagelaten na het gesprek van 12 december 2002 nader overleg met haar te voeren over de gevolgen van de invoering van ATB-NG op de noordelijke lijnen voor haar onderneming, stelt het College vast dat appellante ter zitting heeft aangegeven dat zij met deze grief heeft beoogd te stellen dat de omvang van de door haar geleden schade door de Minister negatief is beïnvloed doordat het uitblijven van nader overleg met de Minister de pas heeft afgesneden naar andere oplossingen dan kostbare inbouw van ATB-NG boordapparatuur in de betrokken locomotieven. Appellante heeft deze grief derhalve uitsluitend naar voren gebracht in het kader van de mogelijke beoordeling door het College van de omvang van de door haar geleden schade en niet (tevens) als grief in die zin dat naar de opvatting van appellante het bestreden besluit niet op zorgvuldige wijze tot stand zou zijn gekomen omdat bedoeld overleg niet heeft plaatsgevonden. Nu het College, gelet op hetgeen hiervoor in 5.9 en 5.10 is geconcludeerd, niet toekomt aan beoordeling van de omvang van de geleden schade, behoeft deze grief verder geen bespreking.
5.12 Het vorenstaande leidt het College tot de slotsom dat de rechtbank terecht tot het oordeel is gekomen dat de Minister het verzoek van appellante om toekenning van schadevergoeding terecht heeft afgewezen. Het hoger beroep is derhalve ongegrond. De aangevallen uitspraak dient te worden bevestigd.
5.13 Voor een proceskostenveroordeling bestaat geen aanleiding.
6. De beslissing
Het College bevestigt de aangevallen uitspraak.
Aldus gewezen door mr. E.J.M. Heijs, mr. S.C. Stuldreher en mr. M. Munsterman, in tegenwoordigheid van mr. O.C. Bos als griffier, en uitgesproken in het openbaar op 10 december 2008.
w.g. E.J.M. Heijs w.g. O.C. Bos