Conclusie
Nr. 01706/01
Mr Wortel
Zitting: 17 september 2002
Conclusie inzake:
[Verzoeker=verdachte]
1. Verzoeker is door het Gerechtshof te 's-Hertogenbosch wegens 1) "poging tot afpersing, terwijl het feit wordt gepleegd door twee of meer verenigde personen, meermalen gepleegd", 2) "medeplegen van poging tot zware mishandeling" en 3) "handelen in strijd met artikel 26, eerste lid, van de Wet wapens en munitie, strafbaar gesteld bij artikel 55 oud Pro, eerste lid, van de Wet wapens en munitie" veroordeeld tot een gevangenisstraf van twee jaren. Inbeslaggenomen patronen en een patroonhouder zijn onttrokken verklaard aan het verkeer.
2. Namens verzoeker heeft mr. G.G.J. Knoops, advocaat te Amsterdam, twee middelen van cassatie voorgesteld. Deze zaak hangt samen met de zaak tegen een medeverdachte, [medeverdachte], bij de Hoge Raad bekend onder griffienummer 01707/01, in welke zaak ik heden eveneens concludeer.
3. Het eerste middel houdt in dat een schending van art. 314a Sv is opgetreden bij de verwerping van een (preliminair) verweer.
4. Bij inleidende dagvaarding heeft de officier van justitie verzoeker een vijftal feiten tenlastegelegd. Voorafgaand aan de tenlastelegging is medegedeeld dat ter terechtzitting aanstonds schorsing van het onderzoek zou worden gevorderd. Na de tenlastelegging volgt de mededeling dat voor de opgave van de feiten is volstaan met de omschrijving daarvan in het bevel gevangenhouding. De tenlastegelegde feiten betroffen viermaal het opzettelijk teweegbrengen van een ontploffing (de feiten 1 t/m 4) en voorts het plegen van openlijke geweldpleging (feit 5). Ter terechtzitting van 15 november 1999 heeft de officier van justitie gevorderd dat de tenlastelegging overeenkomstig art. 314a Sv zou worden aangepast. Die vordering heeft de Rechtbank toegewezen behoudens ten aanzien van hetgeen in die vordering als de feiten 4 en 5, telkens primair en subsidair, was omschreven. Ten gevolge van de toegelaten wijziging is de tenlastelegging aldus gaan luiden dat verzoeker als feit 6 is verweten de deelneming aan een criminele organisatie die opzettelijk brandstichten en/of teweegbrengen van ontploffingen tot oogmerk had. Gelet op de data waarop, en de plaatsen alwaar, de door de criminele organisatie beoogde brandstichtingen of ontploffingen hebben plaatsgevonden zijn de feiten die in de aanvankelijk uitgebrachte dagvaarding onder 1, 2, 3 en 4 waren vermeld in dit verwijt van deelneming aan een criminele organisatie opgegaan. De openlijke geweldpleging, in de aanvankelijke dagvaarding als feit 5 genoemd, is na de wijziging - uitgebreider omschreven - feit 2 geworden. Er zijn twee feiten toegevoegd die in de inleidende dagvaarding niet werden genoemd, te weten (medeplegen van) poging tot afpersing subsidiair (medeplegen van) bedreiging (feit 1), en voorhanden hebben van zestien patronen en een patroonhouder (feit 3).
5. De verdediging heeft tegen de vordering tot nadere opgave van de feiten bezwaar gemaakt. Behoudens ten aanzien van hetgeen daarin onder 4 en 5, telkens primair en subsidair, was omschreven is de vordering niettemin toegewezen, waartoe de Rechtbank heeft overwogen, voor zover in verband met het nu voorgestelde middel van belang:
"De wet geeft in een geval als het onderhavige aan de officier van justitie zowel de mogelijkheid om verdachte ter zake van nieuwe feiten te dagvaarden mits voldoende verband bestaat tussen deze feiten en het feitencomplex zoals dat aan de originele dagvaarding ten grondslag ligt als door middel van wijziging van de tenlastelegging volgens art. 261 lid 3 Sv Pro juncto artikel 314a Sv nieuwe feiten tenlaste te leggen. De officier van justitie kan om hem moverende redenen hieruit kiezen. De keuze die de officier van justitie thans heeft gemaakt is gebaseerd op zijn wettelijke bevoegdheid en kan derhalve niet als detournement de pouvoir worden afgedaan. Van de keuze die de officier van justitie heeft gemaakt valt evenmin te zeggen dat deze onzorgvuldig zou zijn, te meer niet daar de officier van justitie reeds ter zitting van 18 augustus 1999 heeft aangekondigd een dagvaarding na binnenkomst van het eindproces-verbaal zal worden opgesteld en dat hij een compleet onderzoek nodig heeft om de feiten tenlaste te leggen en ten tweede reeds half oktober 1999, derhalve één maand vóór de zitting, zijn concept vordering wijziging tenlastelegging heeft toegezonden aan de verdediging en rechtbank. De rechtbank concludeert dat de officier van justitie ontvankelijk is in diens vordering tot wijziging van de tenlastelegging.
Ten aanzien van de toewijsbaarheid van de vordering tot wijziging van de tenlastelegging neemt de rechtbank als uitgangspunt dat er voldoende verband moet bestaan of een relatie moet zijn tussen de eventueel nieuw opgevoerde feiten en het feitencomplex dat aan de oorspronkelijke dagvaarding ten grondslag ligt. De rechtbank baseert zich hierbij op artikel 314a lid 2 Sv die uitsluit de laatste volzin van art. 313 lid 2 Sv Pro.
In de laatste bepaling van artikel 313 lid 2 Sv Pro wordt aangegeven dat wijziging van de tenlastelegging niet ertoe mag leiden dat de tenlastelegging niet langer hetzelfde feit, in de zin van artikel 68 Sr Pro zou inhouden. Het gaat om de vraag of de nieuwe feiten te relateren zijn aan het feitencomplex dat aan de oorspronkelijke dagvaarding ten grondslag lag. De rechtbank vindt hiervoor steun in het arrest van de Hoge Raad van 20 oktober 1998, NJ 99,52 en het arrest van de Hoge Raad van 24 maart 1998, NJ 98,535.
Aan de hand van dit criterium beoordeelt de rechtbank vervolgens de voorgestelde wijziging van de tenlastelegging ten aanzien van de feiten 1 en 2. In de wijziging van de tenlastelegging van deze feiten wordt vermeld het afpersingsaspect van het feitencomplex waarvan ook deeluitmaken de ontploffingen die op de oorspronkelijke dagvaarding zijn vermeld. Nu dit het geval is blijkens het voorliggende dossier van de politie en blijkens de verhoren bij de rechter-commissaris hebben deze beide aspecten, te weten afpersing en ontploffingen, aandacht gekregen. Was afpersing aanvankelijk de achterliggende omstandigheid van de tenlastegelegde ontploffingen, thans is in de wijziging in de feiten 1 en 2 de poging afpersing tenlastegelegd. De rechtbank komt tot de conclusie dat er ten aanzien van het onder 1 en 2 tenlastegelegde voldoende verband is tussen de wijziging en de oorspronkelijke tenlastelegging en dat de wijziging van de tenlastelegging ten aanzien van deze feiten toelaatbaar is.
Naar het oordeel van de rechtbank bestaat ten aanzien van het onder 3 tenlastegelegde enig verband met het feitencomplex van de oorspronkelijke dagvaarding, immers werd blijkens het voorliggende dossier van de politie bij een huiszoeking bij medeverdachte [medeverdachte] naast wapens en munitie een granaat aangetroffen en is bij verdachte een patroonhouder met 16 patronen aangetroffen. Het merk en kaliber van een deel van de munitie komt overeen met de bij [medeverdachte] aangetroffen munitie. Uit het onderzoek van het Gerechtelijk Laboratorium blijkt dat een van de aangetroffen patronen bij verdachte zeer waarschijnlijk doorgeladen is geweest in een pistool dat bij de huiszoeking bij [medeverdachte] is aangetroffen. Dit zo zijnde is de rechtbank van oordeel dat voldoende verband bestaat met meerbedoeld feitencomplex, zodat de wijziging van de tenlastelegging ten aanzien van dit feit toelaatbaar is."
6. Bij de behandeling in hoger beroep heeft de verdediging, nog voordat de advocaat-generaal de zaak had voorgedragen, opnieuw bezwaar gemaakt tegen de in eerste aanleg op de voet van art. 314a Sv gedane vordering. Na beraad heeft de voorzitter als beslissing van het Hof meegedeeld:
"Onder verwijzing naar de arresten HR 24 maart 1998, NJ 1998, 535 en HR 20 oktober 1998, NJ 1999, 52 is het hof van oordeel dat de arrondissementsrechtbank d.d. 15 november 1999 een juiste beslissing heeft genomen en dit juist heeft beargumenteerd: er is voldoende verband aanwezig tussen de voorlopige tenlastelegging en de gewijzigde tenlastelegging ex artikel 314a van het Wetboek van Strafvordering. De ontploffingen worden door het hof beschouwd als middel tot realiseren van de afpersing."
7. In de toelichting op het middel wordt hiertegen aangevoerd dat het in hoger beroep gevoerde verweer twee bezwaren omvatte, namelijk het ontbreken van verband tussen de in de inleidende dagvaarding omschreven feiten en de feiten die ten gevolge van de vordering tot nadere omschrijving aan de tenlastelegging zijn toegevoegd, naast het bezwaar dat het doen van de vordering in strijd zou zijn met beginselen van een goede procesorde, het beginsel van fair trial en het recht op berechting in twee instanties. 's Hofs beslissing bevat, zo wordt gesteld, geen beslissing op het laatstbedoelde bezwaar.
8. Bij beoordeling van deze klacht moet vooropgesteld worden dat het Hof, door te oordelen dat de Rechtbank een beslissing heeft genomen die juist is en op goede gronden berust, die beslissing en de daaraan ten grondslag gelegde overwegingen tot de zijne heeft gemaakt. Voor zover het gevoerde verweer inhield dat de officier van justitie zijn processuele bevoegdheden met oneigenlijk oogmerk heeft toegepast of daarvan een gebruik heeft gemaakt dat onverenigbaar is met beginselen van een goede procesorde, zoals het beginsel van 'fair trial', ligt in 's Hofs overweging derhalve de verwerping van dat verweer besloten. In zoverre faalt de klacht bij gebreke aan feitelijke grondslag.
9. Die overweging is daarentegen niet toegesneden op de in het verweer betrokken stelling dat de verdediging ten gevolge van de vordering tot nadere omschrijving van de feiten een feitelijke instantie is onthouden. Daarbij had de verdediging kennelijk het oog op het horen van getuigen wier verklaringen door de gewijzigde omschrijving van de feiten van belang konden worden, vgl het gestelde onder 12 op bladzijde 6 van de pleitaantekeningen die aan het proces-verbaal van de terechtzitting zijn gehecht.
10. Het achterwege blijven van een beslissing op dat onderdeel van het verweer zal evenwel niet tot cassatie kunnen voeren. Indien de officier van justitie gebruik maakt van zijn wettelijke bevoegdheid ter terechtzitting wijziging of nadere omschrijving van de tenlastelegging te vorderen, en die vordering wordt toegewezen, kan bij de verdediging het verlangen rijzen nader onderzoek te doen verrichten, zoals het horen van getuigen, waarop eerder niet is aangedrongen omdat de aanvankelijke omschrijving van de feiten de verdediging daartoe geen aanleiding gaf. Zo dat verlangen opkomt staat het de verdediging vrij om ter terechtzitting de nadere onderzoeksverrichtingen te vragen die in haar visie door de wijziging of aanvulling van de tenlastelegging noodzakelijk zijn geworden. Daarom kan niet gezegd worden dat de verdachte een volledige behandeling in eerste aanleg wordt onthouden doordat de officier van justitie, binnen de door Rechtbank en Hof gereleveerde grenzen gebruik makend van zijn wettelijke bevoegdheden, de tenlastelegging zodanig wijzigt of aanvult dat daarin feiten worden opgenomen die in de aanvankelijk uitgebrachte dagvaarding niet afzonderlijk waren genoemd, dan wel overeenkomstig een andere wettelijke strafbaarstelling waren omschreven.
11. Voor zover het verweer inhield dat verzoeker ten gevolge van de vordering tot nadere omschrijving van de feiten een feitelijke instantie is onthouden had het derhalve slechts verworpen kunnen worden.
In dit verband verdient overigens opmerking dat in de - door het Hof overgenomen - overwegingen van de Rechtbank wèl tot uitdrukking is gebracht dat de officier van justitie tevoren heeft aangekondigd dat de (definitieve) tenlastelegging na ontvangst van het volledige proces-verbaal zou worden opgesteld, en het concept van de vordering tot aanpassing van de tenlastelegging een maand voor de behandeling ter terechtzitting aan Rechtbank en verdediging heeft toegezonden. Daarin ligt de vaststelling besloten dat de verdediging naar behoren in de gelegenheid is gesteld zich te beraden op de nadere onderzoekshandelingen waartoe de aangepaste tenlastelegging naar haar inzicht zou nopen.
12. In de toelichting op het middel wordt als tweede bezwaar aangevoerd dat het in hoger beroep gevoerde verweer tegen de op de voet van art. 314a Sv gedane vordering "welbeschouwd" alleen is verworpen op grond van de overweging dat het Hof de ontploffingen beschouwt als middel tot de afpersing. Dat zou onbegrijpelijk zijn, daar in de tenlastelegging (en dus de bewezenverklaring) van de poging tot afpersing geen gewag is gemaakt van het teweegbrengen van ontploffingen.
13. Eerder heeft de Hoge Raad uit de wetsgeschiedenis afgeleid dat
a) de mogelijkheid een voorlopige tenlastelegging als bedoeld in art. 261, derde lid, Sv aan te passen niet beperkt is tot de gevallen waarin die voorlopige omschrijving niet voldoet aan de in art. 261, eerste en tweede lid, Sv gestelde eisen, en
b) niet uitgesloten is dat andere feiten dan die welke in de voorlopige omschrijving zijn vermeld ingevolge een op de voet van art. 314a Sv gedane vordering in de tenlastelegging worden opgenomen.
Daarbij heeft de Hoge Raad herhaald dat een redelijke wetstoepassing meebrengt dat de wijziging van een voorlopige tenlastelegging overeenkomstig art. 314a Sv die strekt tot uitbreiding van de tenlastelegging met andere feiten slechts dan ontoelaatbaar is indien elk verband tussen de feiten die in de voorlopige tenlastelegging zijn genoemd (overgenomen van het bevel tot gevangenhouding of gevangenneming), en de feiten die de ingevolge art. 314a Sv gedane vordering daaraan beoogt toe te voegen, ontbreekt (HR NJ 1999, 52; vgl ook HR NJ 1998, 535).
14. Het komt mij voor dat bij het vaststellen van het vereiste verband tussen de aanvankelijk tenlastegelegde feiten en de aan de tenlastelegging toe te voegen feiten niet de eis gesteld kan worden dat dit verband naar voren moet komen in de wijze waarop die feiten zijn tenlastelegegd.
Blijkens haar hierboven weergegeven beslissing op de ingevolge art. 314a Sv gedane vordering heeft de Rechtbank op grond van de stukken van het opsporingsonderzoek en bij de rechter-commissaris afgelegde verklaringen geconstateerd dat de ontploffingen samenhang met de poging tot afpersing hebben vertoond, en dat er ook een verband kon worden gelegd tussen de in de inleidende dagvaarding genoemde feiten en het voorhanden hebben van patronen en een patroonhouder door verzoeker. Naar mijn oordeel is dat een toereikende feitelijke grondslag om het verband tussen deze feiten, die klaarblijkelijk alle in het opsporingsonderzoek zijn betrokken, vast te stellen. Daaraan doet, naar ik meen, niet af dat het teweegbrengen van ontploffingen niet is genoemd in de poging tot afpersing zoals die in de tenlastelegging is omschreven. Anders dan door de verdediging in hoger beroep werd betoogd, en in de toelichting op het middel wordt herhaald, doet daar evenmin aan af dat de in art. 157, tweede lid, Sr opgenomen strafbaarstelling een geheel andere strekking heeft dan de strafbaarstelling die is te vinden in art. 317, eerste lid, Sv. Die omstandigheid brengt niet mee dat het in HR NJ 1998, 535 en HR NJ 1999, 52 bedoelde verband tussen de in deze strafbaarstellingen bedoelde gedragingen niet kan bestaan.
15. Nu (zoals ik hierboven reeds opmerkte) 's Hofs overwegingen meebrengen dat het de gronden waarop de Rechtbank het bezwaar tegen de vordering tot nadere omschrijving van de feiten verwierp heeft overgenomen en tot de zijne gemaakt, is zijn vaststelling dat de ontploffingen zijn te beschouwen als middel tot realiseren van de afpersing niet onbegrijpelijk. Die vaststelling draagt, bezien in verband met hetgeen de Rechtbank heeft overwogen, het oordeel dat er voldoende verband bestaat tussen de feiten (teweegbrengen van ontploffingen) die zijn genoemd in de op de voet van art. 261, derde lid, Sv uitgebrachte dagvaarding en de poging tot afpersing en het verboden wapenbezit die in de overeenkomstig art. 314a Sv gedane vordering als feiten 1 en 3 zijn genoemd.
16. Het middel faalt in beide onderdelen.
17. Het tweede middel strekt ten betoge dat ten onrechte (als feit 3) is bewezenverklaard dat verzoeker zestien patronen voorhanden heeft gehad. Uit de gebezigde bewijsmiddelen zou niet blijken dat verzoeker beschikkingsmacht over die patronen heeft gehad, terwijl de gebezigde bewijsmiddelen, met name een weergave van hetgeen opsporingsambtenaren verzoeker hebben horen zeggen (bij de bewijsmiddelen te vinden als de met de hand doorgenummerde bladzijden 80 en 81) de met de bewezenverklaring onverenigbare mogelijkheid zouden openlaten dat verzoeker zich niet van de aanwezigheid van de munitie bewust is geweest en daarover geen beschikkingsmacht heeft gehad.
18. Naar aanleiding van een ter zake gevoerd verweer is in de bestreden uitspraak overwogen, voor zover hier van belang:
"Er is een relatie aangetoond tussen de in de garage van het perceel [a-straat 1] te [plaats B] aangetroffen munitie en het bij de medeverdachte [medeverdachte], (parketnummer 20.003061.99), aangetroffen vuurwapen.
Verdachte heeft bovendien ter terechtzitting niet aannemelijk gemaakt dat anderen dan hij zelf of zijn moeder toegang hadden tot de plaats waar de patronen en de patroonhouder zijn gevonden. Derhalve is ook zijn stelling dat een ander die goederen in de garage heeft opgehangen niet aannemelijk geworden.
Het Hof is daarnaast van oordeel, dat de verdachte met de zinsnede dat iedereen dat wel in de garage "gehangen" kan hebben, vóórdat verbalisanten hem medegedeeld hadden, dat de munitie en patroonhouder waren aangetroffen in een plastic zak, die in de garage aan een radiator hing, ervan blijk gegeven heeft, dat hij wel degelijk wist dàt er zich munitie in de garage bevond en hoe die munitie was opgeborgen en dat hij derhalve die munitie voorhanden heeft gehad.
Hetgeen wordt versterkt door de verklaring van de verdachte bij de politie dat alles wat men in die garage heeft aangetroffen van hem was."
19. Aldus heeft het Hof op niet onbegrijpelijke wijze vastgesteld dat verzoeker zich ervan bewust is geweest dat de munitie in de garage van zijn moeder aanwezig was en dat hij daarover kon beschikken. De bewezenverklaring is op toereikende wijze met redenen omkleed. Het middel faalt.
20. In ieder geval het tweede middel leent zich naar mijn oordeel voor toepassing van art. 81 RO Pro. Nu de middelen falen, en ik geen gronden heb aangetroffen voor ambtshalve vernietiging van de bestreden uitspraak, strekt deze conclusie tot verwerping van het beroep.
De Procureur-Generaal
bij de Hoge Raad der Nederlanden,