Uitspraak
Rechtbank Arnhem
Sector civiel recht
Zaak-/rolnummer: 113601 / HA ZA 04-920
Datum vonnis: 8 december 2004
Vonnis
in de zaak van
1. de besloten vennootschap met beperkte aansprakelijkheid
INTRATUIN NEDERLAND B.V.,
gevestigd te Woerden,
2. de besloten vennootschap met beperkte aansprakelijkheid
S.V.T. BRANDING & DESIGN GROUP B.V.,
gevestigd te Amsterdam,
eiseressen,
procureur mr. J.M.J. Huver,
advocaat mr. J.A. Schuman te Utrecht,
tegen
de besloten vennootschap met beperkte aansprakelijkheid
EUROPATUIN WIJCHEN B.V.,
gevestigd te Wijchen,
gedaagde,
procureur mr. J.C.N.B. Kaal,
advocaat mr. J.G. Princen te Rotterdam.
Eiseressen zullen hierna gezamenlijk ook worden aangeduid als Intratuin c.s., en afzonderlijk als Intratuin en SVT. Gedaagde zal hierna ook worden aangeduid als Europatuin.
1. Het verloop van de procedure
Voor het verloop van deze zaak wordt naar het tussenvonnis van 4 augustus 2004 verwezen. Ter uitvoering van dit tussenvonnis is een comparitie van partijen gehouden. Het proces-verbaal van de comparitie bevindt zich bij de stukken. Vervolgens is vonnis gevraagd.
2. De vaststaande feiten
2.1 Intratuin is een franchise-organisatie in de tuinbranche.
Europatuin (Wijchen) drijft een tuincentrum en behoort tot de franchise-organisatie van Europatuin Nederland BV. Tot medio november 2000 maakten Intratuin en Europatuin deel uit van dezelfde franchise-organisatie, waarbij zij al wel ieder hun eigen formule hadden.
SVT is een reclamebureau dat zich specialiseert in het ontwerpen van winkelconcepten. SVT heeft Intratuin als opdrachtgeefster.
2.2 In de tuincentra van (de bij) Intratuin (aangesloten franchisenemers) wordt onder meer gebruik gemaakt van ronde “pleinen”, gevormd door balkenconstructies waartussen doeken zijn gespannen. Ook zijn in de vestigingen van Intratuin vierkante poster(klik)lijsten geplaatst. In oktober 2003 heeft Intratuin aan haar winkelconcept voorts een “Aan de Dis”-afdeling toegevoegd, waar artikelen voor koken en tafelen worden aangeboden.
2.3 In het eerste kwartaal van 2004 heeft Europatuin haar tuincentrum vernieuwd en uitgebreid. In maart 2004 is de nieuwe vestiging geopend voor het publiek. In haar vestiging maakt Europatuin, na de opening, ook gebruik van “pleinen”, kliklijsten en heeft zij een afdeling “Keuken en Lifestyle” aan haar vestiging toegevoegd.
2.4 Bij brief van 22 april 2004 heeft (de advocaat van) Intratuin Europatuin gesommeerd haar onrechtmatige handelingen te staken door er binnen twee maanden voor te zorgen dat, samengevat, de indruk wordt weggenomen dat Europatuin op enigerlei wijze een speciale betrekking onderhoudt met Intratuin.
2.5 Bij brief van 1 mei 2004 heeft Europatuin aansprakelijkheid van de hand gewezen. Daarop heeft Intratuin Europatuin op 7 mei 2004 gedagvaard.
3. Het geschil
3.1 Intratuin c.s. vorderen dat de rechtbank bij vonnis, uitvoerbaar bij voorraad:
1. Europatuin zal verbieden op enigerlei wijze de indruk te wekken dat zij een specifieke betrekking zou onderhouden met Intratuin, meer in het bijzonder door het gebruik van de (a) vierkante aluminium posterlijsten, (b) de pleinen van houten balken en doeken en (c) de interieurelementen, waaronder maar niet beperkt tot het kookeiland en de highlight-tafels van de Aan de Dis-afdeling,
2. Europatuin te veroordelen om ten behoeve van Intratuin een dwangsom van € 1.000,-- te voldoen voor iedere dag of gebeurtenis dat of waardoor Europatuin geheel of gedeeltelijk in gebreke blijft om aan de veroordeling te voldoen.
3.2 Europatuin heeft gemotiveerd verweer gevoerd tegen de vorderingen van Intratuin, op welk verweer hierna, waar nodig, zal worden ingegaan.
De beoordeling van het geschil
Ten aanzien van de ontvankelijkheid
4.1 Intratuin is, naar het oordeel van de rechtbank, ontvankelijk in haar vorderingen. Zij heeft, als franchisegeefster, belang zich te verzetten tegen mogelijke imitatie van de (uniforme) presentatie van de bij haar aangesloten ondernemingen. De bij haar aangesloten franchisenemers betalen voor het winkelconcept aan Intratuin, zo is tijdens de comparitie gesteld. Nabootsing kan dus tot gevolg hebben dat de franchisenemers niet langer bereid zijn te betalen. Daarnaast, zo is eveneens ter comparitie aan de orde gesteld, exploiteert Intratuin zelf ook twee ondernemingen.
4.2 SVT stelt dat zij in 1999 het huidige winkelconcept heeft ontworpen voor Intratuin. Voorts is ter comparitie betoogd dat SVT auteursrechthebbende is op de high-light tafel, waarbij is gesteld dat Europatuin die tafel heeft gekopieerd. De rechtbank is van oordeel dat SVT uit dien hoofde is, ongeacht de vraag of de vordering van SVT toewijsbaar is, ook ontvankelijk is.
Ten aanzien van de gestelde nabootsing
4.3 Intratuin c.s. stellen dat het onrechtmatig handelen door Europatuin gelegen is in het nodeloos nabootsen van – enkele kenmerkende onderdelen van – de Intratuin-winkelformule.
De rechtbank overweegt dat, zolang geen inbreuk wordt gemaakt op een absoluut intellectueel eigendomsrecht, het op zichzelf niet onrechtmatig is om aan te haken bij andermans product of bij de door een ander ontwikkelde winkelformule. Pas zeer vergaande nabootsing zal als onrechtmatig kunnen worden bestempeld.
De maatstaf voor de onrechtmatigheid is of door de nabootsing verwarring kan ontstaan bij het publiek. Maar ook gevaar voor verwatering van de werfkracht van het product of zoals hier, de winkelformule, is relevant voor de vraag of inbreuk is gemaakt. Intratuin c.s. stellen zich op het standpunt dat door het aanhaken van Europatuin bij haar producten, zowel gevaar voor verwarring bij de consument als voor verwatering van haar winkelformule aanwezig is.
4.4 Intratuin c.s. betogen dat de tuincentra van Intratuin zich kenmerken door grote locaties, een uitgebreid assortiment en het idee dat men in een glazen kas loopt. Het publiek winkelt met winkelwagens.
Een vergelijkbare formule wordt, onder meer, door Europatuin gehanteerd, hetgeen deels zal worden veroorzaakt door het feit dat Intratuin en Europatuin tot november 2000 dezelfde moedermaatschappij hadden en bij dezelfde onderneming inkochten. De wijze waarop de twee ketens zich (tot voor kort) profileerden, vertoont een aantal relevante overeenkomsten. Naar het oordeel van de rechtbank heeft dit tot gevolg dat het “standaard”-interieur van de Intratuin-vestigingen in beperkte mate onderscheidend is.
Intratuin maakt daarnaast gebruik van een aantal min of meer onderscheidende interieur-kenmerken, waarmee zij stelt zich te profileren. Juist díe elementen zouden door Europatuin zijn nagebootst.
Pleinen
4.5 De door Intratuin in haar vestigingen gesitueerde ronde “pleinen” worden gevormd door houten ronde balkenconstructies waartussen langs de bovenrand (doch niet als overkapping, zoals bij een pergola) doorzichtige doeken zijn gespannen. De pleinen zijn bedoeld voor productuitstalling. Intratuin c.s. hebben onweersproken gesteld dat Intratuin deze pleinen als eerste in de tuinbranche heeft geïntroduceerd. Gesteld noch gebleken is dat dergelijke pleinen, behalve bij Intratuin en Europatuin, in andere winkels voorkomen. Hoewel Europatuin betoogt dat winkelinrichting onderhevig is aan modeverschijnselen en stellingkasten tegenwoordig niet meer altijd haaks op elkaar staan, is het gebruik van een dergelijk hoog “karrewiel”, omrand met doorzichtige doeken, naar het oordeel van de rechtbank origineel te noemen. Ook indien binnen verschillende Intratuin-vestigingen de pleinen enigszins zouden verschillen, maakt dit niet dat het plein als zodanig niet onderscheidend is, zoals Europatuin stelt.
Voorts is de rechtbank van oordeel dat is komen vast te staan dat Europatuin deze pleinen op vrijwel identieke wijze in haar interieur heeft overgenomen. Hoewel er onderlinge kleine verschillen zijn, zoals de afbeeldingen die Europatuin op de doeken heeft laten aanbrengen, en het feit dat het publiek bij Europatuin blijkbaar óm het plein heen moet lopen, vertonen de totaalindruk en de wijze van gebruik van het “plein” bij beide ondernemingen vergaande mate van overeenstemming.
Daarbij komt dat Europatuin naar het oordeel van de rechtbank ook een andere weg had kunnen inslaan, door voor een andere wijze van productuitstalling te kiezen.
Posterlijsten
4.6 Voorts heeft Intratuin in haar vestigingen boven de productrekken vierkante poster(klik)lijsten geplaatst, in horizontale lijn, volgens een bepaald patroon in tekst-, blanco-, foto- en kleurenposters, soms onderbroken voor “visual merchandising”. Hoewel Intratuin c.s., eveneens onweersproken, hebben gesteld dat Intratuin het gebruik van kliklijsten heeft geïntroduceerd in de tuinbranche, is de rechtbank van oordeel dat de originaliteit van deze lijsten, als onderdeel van het gehele interieur, beperkt is. Er is komen vast te staan dat veel ondernemingen dergelijke kliklijsten gebruiken. Daaronder zijn ook ondernemingen die onder meer tuin- en kookartikelen (zoals HEMA) verkopen. De meeste ondernemingen combineren kleuren en afbeeldingen op de posters, die doorgaans ook horizontaal zijn opgesteld. De kliklijsten zijn voorts, zo heeft Europatuin aangetoond, in de handel vrij verkrijgbaar.
Dit laat echter onverlet dat Europatuin (het gebruik van) de kliklijsten van Intratuin, naar het oordeel van de rechtbank, vrijwel volledig heeft geïmiteerd. Hoewel de afmeting van de lijsten iets verschilt (één bij 0,90 meter in plaats van één bij één meter), neemt dat niet de indruk weg dat het om vierkante lijsten gaat. Ook de aluminium omlijstingen, het gebruik van kleuren en tekst en de hoogte en wijze (doorgaans zonder onderbreking) waarop ze in de winkel zijn opgehangen, en de uitsparingen voor visual merchandising, maakt dat Europatuin in vergaande mate aanhaakt bij de wijze waarop Intratuin haar kliklijsten presenteert. Ook hier is van belang dat Europatuin, naar het oordeel van de rechtbank, relatief eenvoudig voor een andere oplossing had kunnen kiezen zonder aan de deugdelijkheid en bruikbaarheid afbreuk te doen.
Kookafdeling
4.7 Ten slotte heeft Intratuin in oktober 2003 een nieuwe afdeling voor koken en kookgerei aan haar winkels toegevoegd, onder de naam Aan de Dis. In iedere Aan de Dis afdeling staat een kookeiland centraal. Intratuin c.s. stellen dat deze formule, binnen de tuincentra, uniek is omdat eerder nergens kookproducten op deze schaal werden aangeboden. Bovendien zouden alle onderdelen specifiek voor de Aan de Dis-formule zijn ontworpen, hetgeen in het bijzonder geldt voor de “high-lighttafels”. Dit laatste wordt evenwel betwist door Europatuin.
Hoewel de formule mogelijk in de tuinbranche nieuw is, is de rechtbank van oordeel dat de keukenuitstalling van Intratuin niet origineel is. Zoals Europatuin onweersproken heeft betoogd en aangetoond, zijn kookeilanden populair geworden, hetgeen eveneens geldt voor koken – en alles wat daarmee samenhangt – in het algemeen. Kookafdelingen binnen winkels, zoals te zien op de foto’s van Intratuin, zijn daardoor naar het oordeel van de rechtbank niet, althans niet meer, onderscheidend.
Het staat Europatuin dan ook vrij om eveneens een kookafdeling in haar vestiging te introduceren. Ook het plaatsen van een kookeiland en van in de handel vrij verkrijgbare meubelonderdelen kan in beginsel niet worden tegengegaan. Evenwel laat dit onverlet dat, ook hier, Europatuin nodeloos dicht tegen de formule van Intratuin, en de uitwerking daarvan, aanleunt. Uit de in het geding gebrachte foto’s blijkt dat de maten, vormgeving en kleuren van de meubels van Intratuin en Europatuin nagenoeg identiek zijn. Voorts heeft Intratuin onweersproken gesteld dat het verkochte assortiment bijna hetzelfde is. Daarbij hebben Intratuin c.s. ter comparitie hun standpunt dat SVT auteursrechthebbende is op de hight-light tafel, onderbouwd, welke onderbouwde stelling door Europatuin niet of onvoldoende gemotiveerd is betwist. Ook deze high-light tafel is door Europatuin in haar keukenafdeling overgenomen. Gesteld noch gebleken is dat Intratuin niet op eenvoudige wijze voor een andere oplossing kon kiezen, zonder daarbij de vormgeving van Intratuin te kopiëren.
4.8 Naar het oordeel van de rechtbank bestaat door de bovengenoemde handelwijze van Europatuin gevaar dat het publiek in verwarring raakt. Het winkelend publiek zal doorgaans noch bijzonder deskundig, noch bijzonder oplettend zijn en het zal snel geneigd zijn niet bestaande verbanden te leggen.
Daarbij is allereerst van belang dat tuincentra in het algemeen een aantal overeenkomsten vertonen, mede door – zoals Europatuin ook heeft betoogd – gebruik van standaardstellages en veel voorkomende materialen zoals Tegometall, maar ook door de wijze van aanbieden van, en de toenemende variatie in de producten.
Zoals in overweging 4.4 van dit vonnis is uiteengezet, geldt voorts dat Intratuin en Europatuin tot november 2000 dezelfde moedermaatschappij hadden. Dit maakt dat in dit geval (indirect) verwarringsgevaar, bij nabootsing van delen van het winkelinterieur door Europatuin, nog eerder voor de hand ligt.
4.9 Dit geldt temeer nu de handelsnamen van Intratuin en Europatuin ook enige gelijkenis tonen terwijl voorts is komen vast te staan dat Intratuin en Europatuin meer onderscheidingstekens gemeen hebben, zoals het lettertype in hun brochures en het gebruik van billboards bij de hoofdingang van de vestigingen.
Intratuin tracht zich, evenals Europatuin dat op haar wijze doet, te profileren en haar eigen stijl door te ontwikkelen. Het is voor een franchise-keten van belang dat zij zich naar buiten toe uniform presenteert, en dat zij zich van anderen onderscheidt. Daardoor wordt eveneens voorkomen dat verwatering optreedt. Het nodeloos kopiëren door Europatuin van een aantal originele interieurelementen en formules van Intratuin – die maken dat het winkelinterieur als zodanig meer onderscheidend vermogen verkrijgt – werkt verwatering in de hand, en wordt ook om die reden onrechtmatig geoordeeld.
4.10 Hoewel het door Intratuin geformuleerde petitum onder 1. niet is geconcretiseerd, zal de rechtbank de vorderingen van Intratuin, nader geconcretiseerd, grotendeels toewijzen, waarbij Europatuin een termijn wordt gegund aan de veroordeling te voldoen. Hierbij wordt overwogen dat het Europatuin niet meer zal zijn toegestaan gebruik te maken van de door Intratuin geïntroduceerde “pleinen” (zoals door Intratuin gebruikt; met doeken en houten balken), en evenmin van de high-lighttafels. Het blijft Europatuin wel toegestaan gebruik te maken van kliklijsten in het algemeen, zoals het haar ook niet kan worden verboden een keukenafdeling in de vestiging te hebben. Daarbij geldt echter, met verwijzing naar de overwegingen 4.6 en 4.7 van dit vonnis, dat afstand dient te worden gehouden tot het concept zoals dat door Intratuin is uitgewerkt. Voorts mag Europatuin de overige interieurelementen blijven gebruiken.
De gevorderde dwangsom per dag of gebeurtenis zal worden gematigd, en de dwangsommen zullen aan een maximum worden verbonden.
De vorderingen van SVT zullen grotendeels worden afgewezen. Het door haar ontwikkelde winkelconcept komt als zodanig niet voor bescherming in aanmerking, behalve voor wat betreft de high-light tafel, waarop SVT het auteursrecht bezit. De rechtbank zal dan ook bepalen dat het Europatuin zal worden verboden gebruik te (blijven) maken van de high-lighttafels.
4.11 Europatuin zal, als de grotendeels in het ongelijk gestelde partij ten aanzien van Intratuin en SVT, worden veroordeeld in de kosten van de procedure.
5. De beslissing
De rechtbank
ten aanzien van Intratuin:
1. verbiedt Europatuin Wijchen, onder verwijzing naar overweging 4.10 van dit vonnis, om na verloop van zeven dagen na betekening van dit vonnis de stijl en identiteit van Intratuin, zoals die in het bijzonder tot uitdrukking komt in de door haar geïntroduceerde “pleinen”, de specifieke vormgeving van de keukenafdelingen en de wijze waarop zij gebruik maakt van kliklijsten, na te bootsen of daarbij aan te haken, of in het algemeen de indruk te wekken dat zij een speciale relatie onderhoudt met Intratuin door op verwarringwekkende wijze aan te haken bij onderscheidende interieurelementen van Intratuin,
2. veroordeelt Europatuin Wijchen om ten behoeve van Intratuin een dwangsom te voldoen van € 500,-- voor iedere dag of gebeurtenis dat Europatuin Wijchen geheel of gedeeltelijk in gebreke is aan de onder 1. van dit dictum genoemde veroordeling te voldoen, met een maximum van € 50.000,--.
ten aanzien van SVT:
3. verbiedt Europatuin Wijchen gebruik te maken van de door SVT ontwikkelde high-light tafel van de Aan de Dis-afdeling, zoals deze (ook) is afgebeeld op de in het geding gebrachte tekening EH-tp-D4,
ten aanzien van Intratuin en SVT:
4. veroordeelt Europatuin in de kosten van deze procedure, aan de
zijde van Intratuin begroot op € 904,-- voor salaris van de
procureur, € 205,-- voor verschotten en € 70,40 voor kosten exploot,
5. verklaart dit vonnis tot zover uitvoerbaar bij voorraad,
6. wijst af het anders of meer gevorderde,
Dit vonnis is gewezen door mr. F.J. de Vries en in het openbaar uitgesproken op 8 december 2004.
de griffier de rechter
coll. EdB